به گزارش خط سلامت پاسخ علمی امروز این است که احتمالاً بله؛ اما نه به شکل یک غذای جادویی یا یک رژیم قطعی ضدآلزایمر.
پژوهش ها بیشتر از یک الگوی کلی حمایت می کنند: رژیمی که در آن سبزیجات، میوهها، حبوبات، غلات کامل، مغزها، ماهی و چربی های غیراشباع بیشتر باشد و مصرف گوشت های فرآوری شده، غذاهای فوق فرآوری شده و چربی های ناسالم کمتر باشد، با سلامت بهتر مغز و کاهش خطر دمانس ارتباط دارد.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: ارتباط بین رژیم غذایی سالم و کاهش خطر آلزایمر، هنوز به معنی اثبات پیشگیری قطعی نیست.
رژیم غذایی مایند MIND چیست؟
احتمالاً نام MIND diet را شنیده اید. MIND مخفف Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay است. این رژیم از ترکیب دو الگوی غذایی معروف ساخته شده است: رژیم مدیترانه ای و رژیم DASH که بیشتر برای سلامت قلب و کنترل فشار خون طراحی شده است. رژیم MIND تلاش می کند ویژگی های این دو رژیم را با تمرکز بیشتر بر سلامت مغز ترکیب کند.
در این الگو، مصرف گروه هایی مانند سبزیجات برگ سبز، سایر سبزیجات، توت ها، مغزها، حبوبات، غلات کامل، ماهی و روغن زیتون بیشتر مورد تأکید است.
در مقابل، مصرف گوشت قرمز، کره و چربی های جامد، شیرینی ها، غذاهای سرخ شده و برخی غذاهای فوق فرآوری شده محدود می شود.
چرا رژیم مدیترانه ای مورد توجه قرار گرفته است؟
رژیم مدیترانه ای فقط یک فهرست غذایی نیست؛ یک الگوی غذایی است یعنی مهم تر از اینکه امروز چه غذایی خوردید، این است که الگوی غذایی شما در طول ماه ها و سال ها چگونه بوده است.
این رژیم معمولاً شامل مقدار زیادی: سبزیجات، میوه، حبوبات، غلات کامل، مغزها، ماهی، روغن زیتون و مقدار متعادل لبنیات و گوشت است. پژوهشهای مشاهدهای متعدد ارتباط این الگو را با سلامت بهتر قلب و مغز نشان داده اند.
در یک متاآنالیز سال ۲۰۲۴ که ۲۱ مطالعه و بیش از ۶۵ هزار نفر را بررسی کرد، پایبندی بیشتر به رژیم مدیترانه ای با کاهش خطر دمانس همراه بود. وقتی فقط مطالعات مربوط به آلزایمر بررسی شدند، ارتباط با خطر کمتر نیز مشاهده شد.
اما چون بخش مهمی از این شواهد مشاهده ای هستند، هنوز نمی توان گفت رژیم مدیترانه ای به تنهایی علت کاهش خطر بوده است.
پس MIND از مدیترانه ای بهتر است؟
MIND بیشتر روی برخی غذاها و مواد مغذی که احتمالاً برای مغز مفیدند تمرکز می کند. برای مثال، سبزیجات برگ سبز و انواع توت ها در آن اهمیت ویژه ای دارند. اما یک نکته بسیار مهم در پژوهش های جدید مشخص شده است:
شواهد مشاهده ای درباره MIND امیدوارکننده اند، اما کارآزمایی های تصادفی هنوز به همان اندازه قاطع نیستند.
مهمترین آزمایش MIND چه چیزی نشان داد؟
در سال ۲۰۲۳ نتایج یک کارآزمایی تصادفی مهم در New England Journal of Medicine منتشر شد.
۶۰۴ فرد سالمند که از نظر شناختی اختلال نداشتند اما سابقه خانوادگی دمانس داشتند، به دو گروه تقسیم شدند. یک گروه رژیم MIND دریافت کرد و گروه دیگر رژیم کنترل با محدودیت کالری خفیف داشت. بعد از سه سال، هر دو گروه بهبود شناختی داشتند، اما تفاوت معناداری بین دو گروه در تغییرات شناختی مشاهده نشد.
همچنین در MRI تفاوت معناداری در حجم هیپوکامپ و سایر شاخصهای ساختاری مغز مشاهده نشد. این نتیجه بسیار مهم است. چرا؟ چون نشان می دهد نمی توان با اطمینان علمی گفت: رژیم MIND حتماً از افت شناختی جلوگیری می کند.
پس چرا هنوز درباره MIND صحبت می کنیم؟
چون مجموعه شواهد هنوز جالب است. یک مرور نظام مند در سال ۲۰۲۴، ۴۰ مقاله از ۳۲ کوهورت مستقل را بررسی کرد. در ۷ مورد از ۱۰ کوهورت، پایبندی بیشتر به MIND با خطر کمتر دمانس همراه بود. اما برای کاهش سرعت افت شناختی، نتایج بسیار ضعیف تر و ناهمگون تر بودند. مطالعات جدیدتر نیز همچنان نتایج امیدوارکننده ای گزارش کرده اند.
یک مرور نظام مند منتشرشده در سال ۲۰۲۵، ۳۹ مقاله را بررسی کرد و در بخش بزرگی از مطالعات، ارتباط MIND با عملکرد بهتر شناختی و کاهش خطر دمانس یا آلزایمر مشاهده شد.
در سال ۲۰۲۶ نیز یک مرور نظام مند جدید، شواهد مربوط به MIND و سلامت مغز را جمع بندی کرد و نتیجه گرفت که شواهد موجود امیدوارکننده اند، اما برای تعیین اثرات بلندمدت به پژوهش های بیشتری نیاز است.
یعنی رژیم غذایی هنوز یک «پیشگیری قطعی» نیست؟
دقیقاً در علم پزشکی باید بین سه عبارت تفاوت بگذاریم: با کاهش خطر ارتباط دارد ، احتمالاً اثر محافظتی دارد و ثابت شده که از بیماری جلوگیری می کند.
درباره رژیم های مدیترانه ای و MIND، شواهد فعلی بیشتر در محدوده دو عبارت اول قرار دارند. هنوز نمی توانیم عبارت سوم را با اطمینان به کار ببریم.
چرا ممکن است رژیم غذایی روی مغز اثر بگذارد؟
یکی از دلایل، عروق مغزی است. مغز برای عملکرد طبیعی به جریان خون مناسب نیاز دارد. فشار خون بالا، دیابت، چربی خون بالا و بیماری های قلبی ـ عروقی می توانند به مغز آسیب بزنند. رژیم غذایی سالم می تواند به کنترل بخشی از این عوامل کمک کند. بنابراین ممکن است بخشی از اثر رژیم بر سلامت شناختی از مسیر: قلب و عروق موجب عروق مغز و سلامت مغز باشد.
التهاب هم ممکن است نقش داشته باشد
رژیم های سرشار از سبزیجات، حبوبات، غلات کامل، مغزها و چربی های غیراشباع، مواد مختلفی دارند که می توانند با مسیرهای التهابی و اکسیداتیو ارتباط داشته باشند.
در مقابل، مصرف زیاد غذاهای فوق فرآوری شده، قندهای افزوده، چربی های ناسالم و الگوهای غذایی نامتعادل می تواند با مشکلات متابولیک و التهاب سیستمیک همراه باشد، اما باز هم نباید از این موضوع نتیجه گرفت: هر ماده آنتی اکسیدانی، آلزایمر را درمان می کند. زیست شناسی مغز بسیار پیچیده تر از این است.
روغن زیتون چه؟
روغن زیتون، بهخصوص روغن زیتون فرابکر، یکی از اجزای مهم رژیم مدیترانه ای است. برخی پژوهش ها ارتباط مصرف روغن زیتون با سلامت بهتر قلب و مغز را نشان داده اند. اما اینجا هم نباید به تبلیغات غذایی اجازه دهیم جای علم را بگیرد. روغن زیتون یک غذای مفید در یک الگوی غذایی سالم است؛ نه یک داروی ضدآلزایمر.
ماهی چطور؟
ماهی، به خصوص ماهی های چرب، منبع اسیدهای چرب امگا-۳ مانند DHA است.
DHA در ساختار و عملکرد مغز نقش دارد. مطالعات مشاهده ای متعددی ارتباط مصرف ماهی با سلامت شناختی بهتر را بررسی کرده اند. اما کارآزمایی های مکمل های امگا-۳ در پیشگیری یا درمان آلزایمر نتایج قطعی و یکدستی ارائه نکرده اند.
توت ها چرا در رژیم MIND مهم اند؟
توت ها حاوی ترکیبات پلی فنولی و فلاونوئیدی هستند که به دلیل خواص زیستی شان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته اند. برخی مطالعات ارتباط مصرف بیشتر فلاونوئیدها با سلامت شناختی بهتر را نشان داده اند. اما هنوز نمی توان گفت: بلوبری یا توت فرنگی از آلزایمر جلوگیری می کند. آنچه اهمیت دارد، الگوی کلی تغذیه است.
مغزها چطور؟
مغزها منبع چربی های غیراشباع، فیبر، ویتامین ها و مواد معدنی هستند. مصرف آنها در الگوهای غذایی سالم با سلامت قلب و متابولیسم بهتر ارتباط دارد. این موضوع می تواند به صورت غیرمستقیم برای سلامت مغز نیز مفید باشد. اما باز هم باید تاکید کرد یک ماده غذایی به تنهایی رژیم ضدآلزایمر نمی سازد.
قند و شیرینی چطور؟
مصرف زیاد قند افزوده می تواند به افزایش دریافت کالری، اضافه وزن و اختلالات متابولیک کمک کند. دیابت نوع ۲ نیز یکی از عوامل خطر قابل تغییر مرتبط با دمانس است. بنابراین کاهش مصرف نوشیدنی های شیرین، شیرینی ها و غذاهای بسیار فرآوری شده از نظر سلامت عمومی و احتمالاً سلامت مغز منطقی است. اما نباید گفت: قند مستقیماً آلزایمر ایجاد می کند. این جمله بیش از حد ساده سازی شده است.
گوشت قرمز را باید کاملاً حذف کنیم؟
MIND و رژیم مدیترانه ای معمولاً به معنی حذف کامل گوشت نیستند. تأکید بیشتر بر این است که مصرف گوشت های فرآوری شده و مصرف زیاد گوشت قرمز محدود شود و سهم غذاهای گیاهی، ماهی و منابع سالم پروتئین افزایش پیدا کند. پس این رژیم ها «گیاهخواری اجباری» نیستند.
رژیم کتوژنیک چطور؟
رژیم کتوژنیک در سال های اخیر توجه زیادی در حوزه آلزایمر پیدا کرده است. فرضیه اصلی این است که مغز در برخی مراحل آلزایمر ممکن است در استفاده از گلوکز دچار مشکل شود و کتون ها بتوانند منبع انرژی جایگزین باشند.
اما شواهد بالینی هنوز برای اینکه رژیم کتوژنیک را به عنوان درمان استاندارد آلزایمر توصیه کنیم کافی نیست. برای افراد مسن، رژیم های بسیار محدودکننده باید با توجه به وضعیت تغذیه ای و پزشکی فرد انجام شوند.
آیا مکمل ها بهتر از غذا هستند؟
در بیشتر موارد، نباید چنین فرضی داشته باشیم. یکی از مشکلات حوزه تغذیه این است که وقتی یک ماده مغذی در یک مطالعه مفید به نظر می رسد، سریعاً به شکل مکمل تجاری فروخته می شود. اما بدن، مواد غذایی را در یک شبکه پیچیده دریافت می کند. بنابراین نتیجه مطالعه درباره یک رژیم غذایی را نمی توان به سادگی به یک قرص تبدیل کرد. برای مثال: رژیم مدیترانه ای چند کپسول آنتی اکسیدان نیست.
ورزش و تغذیه را نباید دو مداخله جدا از هم دید. یک الگوی سالم زندگی می تواند شامل: تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، خواب کافی، کنترل فشار خون، کنترل دیابت، عدم مصرف دخانیات و فعالیت اجتماعی و شناختی باشد.
در گزارش ۲۰۲۴ کمیسیون Lancet درباره پیشگیری از دمانس نیز مجموعه ای از عوامل قابل تغییر در طول زندگی مورد توجه قرار گرفته اند.
اگر APOE4 داشته باشم، آیا رژیم غذایی اهمیت بیشتری پیدا می کند؟
شواهد درباره تعامل دقیق APOE4 و رژیم غذایی هنوز قطعی نیست. اما داشتن APOE4 به هیچوجه به معنی بی فایده بودن اصلاح سبک زندگی نیست. در واقع، وقتی فردی یک عامل خطر ژنتیکی دارد، توجه به عوامل قابل تغییر همچنان اهمیت دارد. اما نباید به فرد وعده داد که با رژیم MIND اثر APOE4 کاملاً خنثی می شود. چنین ادعایی پشتوانه کافی ندارد.
آیا رژیم غذایی می تواند آمیلوئید را پاک کند؟
نه به شکلی که امروز بتوانیم چنین ادعایی کنیم. ممکن است برخی الگوهای غذایی با تغییر متابولیسم، التهاب، سلامت عروق و سایر مسیرها بر زیست شناسی مغز اثر بگذارند. اما هنوز نمی توان گفت: رژیم MIND پلاک های آمیلوئید را از مغز پاک می کند.
پس برای یک فرد معمولی چه غذایی منطقی تر است؟
اگر بخواهیم تمام پژوهش ها را به زبان ساده ترجمه کنیم، لازم نیست فرد هر روز یک منوی پیچیده داشته باشد. الگوی کلی می تواند این باشد: سبزیجات بیشتر، بهخصوص سبزیجات برگ سبز؛ میوه و بهخصوص انواع توت ها؛ حبوبات؛
غلات کامل؛ مغزها؛ ماهی؛ روغن های گیاهی سالم مانند روغن زیتون و کاهش مصرف گوشت های فرآوری شده، شیرینی ها، غذاهای سرخ شده و غذاهای فوق فرآوریشده.
این توصیهها نه «نسخه درمان آلزایمر»، بلکه بخشی از یک الگوی زندگی سالم برای مغز و قلب هستند.
مهم ترین یافته ای که نباید پنهان کرد
در سال ۲۰۲۳ یک کارآزمایی تصادفی مهم نشان داد که MIND بعد از سه سال نسبت به رژیم کنترل، برتری معناداری در تغییرات شناختی ایجاد نکرد. بنابراین اگر کسی بگوید: علم ثابت کرده رژیم MIND جلوی آلزایمر را می گیرد این جمله دقیق نیست.
عبارت علمی تر این است: مطالعات مشاهده ای شواهد امیدوارکننده ای درباره ارتباط رژیم MIND با سلامت شناختی و کاهش خطر دمانس ارائه کرده اند، اما کارآزمایی های تصادفی هنوز اثر قطعی پیشگیرانه آن را تأیید نکرده اند. این تفاوت، تفاوت بین مقاله علمی و تبلیغ سلامت است.
از نگاه دکتر مریم سامانی - روانشناس بالینی و استاد دانشگاه-
وقتی درباره تغذیه و آلزایمر حرف می زنیم، شاید وسوسه شویم دنبال یک ماده غذایی باشیم که مغز را نجات دهد؛ اما مغز هم مثل خود زندگی، با یک انتخاب منفرد ساخته و حفظ نمی شود. آنچه اهمیت دارد، چیزی است که هر روز و در طول سال ها به بدن و مغز خود می رسانیم. شاید نگاه درست تر این باشد که به جای پرسیدن : چه غذایی ضدآلزایمر است؟؛ بپرسیم: الگوی زندگی من در مجموع چه پیامی به مغزم می دهد؟
تغذیه سالم قرار نیست به تنهایی آینده سلامت مغز را تضمین کند، اما می تواند یکی از راههایی باشد که در کنار خواب، حرکت، سلامت قلب و ارتباط اجتماعی، فرصت بیشتری برای سالم ماندن مغز فراهم می کند.
یادگیری در 1 دقیقه
امروز شواهد نسبتاً خوبی داریم که الگوهای غذایی سالم، به خصوص رژیم مدیترانه ای و MIND، با سلامت بهتر مغز و کاهش خطر دمانس در مطالعات مشاهده ای ارتباط دارند، اما هنوزغذایی وجود ندارد که بتوانیم آن را غذای ضدآلزایمر بنامیم و رژیمی وجود ندارد که بتوانیم با اطمینان بگوییم: اگر آن را رعایت کنید، آلزایمر نمی گیرید.
پیام علمی امروز بسیار ساده تر و در عین حال مهمتر است: برای سلامت مغز، به جای دنبال کردن یک غذای معجزه آسا، الگوی غذایی خود را در طول سالها سالم تر کنید و این الگو زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که در کنار فعالیت بدنی، خواب مناسب و کنترل عوامل خطر قلبی ـ عروقی قرار بگیرد.
منابع
Barnes, L. L., Dhana, A., Liu, X., et al. (2023). Trial of the MIND Diet for Prevention of Cognitive Decline in Older Persons. New England Journal of Medicine, 389(7), 602–611. DOI: 10.1056/NEJMoa2302368
van Soest, A. P. M., Beers, S., van de Rest, O., & de Groot, L. C. P. G. M. (2024). The Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay (MIND) Diet for the Aging Brain: A Systematic Review. Advances in Nutrition, 15(3), 100184. DOI: 10.1016/j.advnut.2024.100184
Nucci, D., et al. (2024). Association between Mediterranean diet and dementia and Alzheimer disease: a systematic review with meta-analysis. Aging Clinical and Experimental Research. DOI: 10.1007/s40520-024-02718-6
Christodoulou, C. C., Pitsillides, M., Hadjisavvas, A., & Zamba-Papanicolaou, E. (2025). Dietary Intake, Mediterranean and Nordic Diet Adherence in Alzheimer's Disease and Dementia: A Systematic Review. Nutrients, 17(2), 336. DOI: 10.3390/nu17020336
Tse, J. H. W., et al. (2025). The association between the MIND diet and cognitive health in middle-aged and older adults: A systematic review. Journal of Nutrition, Health & Aging, 29(9), 100630. DOI: 10.1016/j.jnha.2025.100630
Wang, Y., Lin, X., Cheng, L., et al. (2025). Dietary Patterns and Risk of Dementia in Elderly Individuals: A Systematic Review and Meta-analysis of Cohort Studies. Nutrition Reviews. DOI: 10.1093/nutrit/nuaf121
Batarseh, N., & Abdulla, F. A. (2026). Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay (MIND) diet and brain health: a systematic review. Nutritional Neuroscience. DOI: 10.1080/1028415X.2025.2610643
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام دکتر مریم سامانی (روانشناس بالینی) کلیک کنید.
تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
