به گزارش خط سلامت برخی از متخصصان معتقدند اثرات طولانی مدت تنهایی بر سلامت با عواملی مانند چاقی، کم تحرکی یا کشیدن چندین نخ سیگار در روز قابل مقایسه است. آیا این تشبیه واقعاً مبنای علمی دارد یا صرفاً یک شعار رسانهای است؟
وقتی تنهایی از یک احساس به یک عامل خطر پزشکی تبدیل شد
تا دو دهه پیش، بیشتر پژوهش های سلامت بر عواملی مانند فشار خون، کلسترول، دیابت و سیگار کشیدن تمرکز داشتند، اما به تدریج، اپیدمیولوژیست ها متوجه شدند افرادی که روابط اجتماعی ضعیف تری دارند، حتی اگر از نظر جسمی سالم باشند، بیشتر در معرض بیماری و مرگ زودرس قرار می گیرند.
دکتر مریم سامانی- روانشناس بالینی و هیات علمی دانشگاه- در این مورد می گوید: نقطه عطف این موضوع در سال ۲۰۱۰ رقم خورد؛ زمانی که جولیان هولت-لانستاد و همکارانش نتایج یک فراتحلیل بزرگ را در مجله PLoS Medicine منتشر کردند. آنها داده های بیش از ۳۰۰ هزار نفر را بررسی کردند و دریافتند افرادی که روابط اجتماعی قوی تری دارند، بطور متوسط 50 درصد احتمال بقای بیشتری نسبت به افراد دارای روابط اجتماعی ضعیفتر یا ناکافی دارند. این اندازه اثر، پژوهشگران را شگفت زده کرد، زیرا نشان می داد ارتباطات اجتماعی می توانند از نظر اهمیت برای سلامت، در کنار برخی عوامل خطر شناخته شده پزشکی قرار بگیرند.
از نگاه روانشناختی، اهمیت این یافته فقط در افزایش طول عمر نیست؛ بلکه نشان می دهد انسان برای حفظ سلامت جسم و روان، به ارتباط معنادار با دیگران نیاز دارد. تنهایی زمانی اهمیت بالینی پیدا می کند که فرد برای مدت طولانی احساس کند ارتباط عاطفی و اجتماعی کافی و رضایت بخشی با دیگران ندارد.
وی افزود: چند سال بعد، همین گروه با بررسی بیش از ۳.۴ میلیون نفر نشان دادند تنهایی، انزوای اجتماعی و زندگی به تنهایی هر سه با افزایش خطر مرگ زودرس ارتباط دارند. این یافته ها باعث شد سازمان های سلامت در بسیاری از کشورها، تنهایی را نه صرفاً یک مشکل اجتماعی، بلکه یک چالش مهم سلامت عمومی بدانند. این تغییر نگاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تنهایی دیگر فقط تجربهای ناخوشایند یا مسئلهای مربوط به کیفیت روابط فردی تلقی نمی شود، بلکه می تواند با سلامت جسم و روان فرد در ارتباط باشد و به همین دلیل نیازمند توجه جدی تر در حوزه پیشگیری و سلامت روان است.
آیا واقعاً تنهایی به اندازه سیگار کشیدن خطرناک است؟
جمله ای که بارها در رسانه ها تکرار شده این است که تنهایی به اندازه کشیدن ۱۵ نخ سیگار در روز مضر است. این عبارت از کجا آمده است؟
دکتر مریم سامانی معتقد است: واقعیت این است که این عدد از یک مقایسه آماری میان اندازه اثر عوامل مختلف خطر استخراج شده و به این معنا نیست که تنهایی دقیقاً همان آسیبی را ایجاد می کند که سیگار ایجاد می کند. سیگار علت مستقیم سرطان ریه، بیماری انسدادی مزمن ریه و دهها بیماری دیگر است، در حالی که تنهایی از مسیرهای کاملاً متفاوتی بر سلامت اثر می گذارد.
با این حال، پژوهش ها نشان می دهد شدت افزایش خطر مرگ زودرس ناشی از تنهایی مزمن، از نظر آماری با برخی عوامل خطر شناخته شده مانند مصرف روزانه چندین نخ سیگار قابل مقایسه است.به همین دلیل، این تشبیه برای جلب توجه سیاست گذاران و عموم مردم به کار رفته است، نه برای همسان دانستن مکانیسم این دو عامل.
به بیان دیگر، اگر چه تنهایی سرطان ریه ایجاد نمی کند، اما میتواند احتمال ابتلا به بیماری های قلبی، سکته مغزی، زوال شناختی، افسردگی و مرگ زودرس را افزایش دهد؛ موضوعی که اهمیت آن را کمتر از بسیاری از عوامل خطر جسمی نمی کند.
مغز انسان برای تنها بودن ساخته نشده است
این روانشناس بالینی می گوید: از دیدگاه تکامل، انسان موجودی اجتماعی است. هزاران سال، بقا به زندگی در گروه وابسته بود. فردی که از قبیله یا گروه خود جدا می شد، بیشتر در معرض گرسنگی، شکار شدن یا مرگ قرار داشت. به همین دلیل، مغز انسان به گونه ای تکامل یافته که تنهایی را بهعنوان یک هشدار زیستی تعبیر کند.
وقتی فرد برای مدت طولانی احساس میکند از دیگران جدا افتاده یا حمایت اجتماعی ندارد، مغز این وضعیت را مشابه یک تهدید تفسیر می کند. در نتیجه، سامانه استرس فعال می شود، هورمون کورتیزول افزایش می یابد و بدن وارد حالت آماده باش مزمن می شود.
این واکنش شاید در کوتاه مدت مفید باشد، اما اگر ماهها یا سالها ادامه پیدا کند، بتدریج آثار مخربی بر مغز، قلب، سیستم ایمنی و حتی ژن های مرتبط با التهاب بر جای می گذارد.
تنهایی چگونه به قلب آسیب می زند؟
یکی از نخستین اعضایی که تحت تأثیر تنهایی مزمن قرار می گیرد، قلب است. پژوهش ها نشان داده اند افرادی که احساس تنهایی می کنند، بیشتر دچار افزایش فشار خون، التهاب عروق و اختلال در عملکرد سیستم عصبی خودمختار می شوند. این تغییرات به مرور زمان احتمال بیماری عروق کرونر، سکته قلبی و نارسایی قلب را افزایش می دهند.
جالب آنکه حتی پس از در نظر گرفتن عواملی مانند سن، درآمد، سیگار، چاقی و فعالیت بدنی، رابطه میان تنهایی و بیماری های قلبی همچنان باقی می ماند. این موضوع نشان می دهد اثر تنهایی صرفاً ناشی از سبک زندگی ناسالم نیست، بلکه خود این احساس می تواند بطور مستقل بر سلامت قلب اثر بگذارد.
وقتی سیستم ایمنی بدن هم احساس تنهایی می کند
دکتر سامانی در این خصوص می گوید: یکی از شگفت انگیزترین یافته های سالهای اخیر مربوط به سیستم ایمنی است. پژوهشگران دانشگاه شیکاگو به سرپرستی جان کاچیوپو (John Cacioppo) نشان دادند افرادی که احساس تنهایی مزمن دارند، الگوی فعالیت ژن های ایمنی آنها تغییر می کند. در این افراد، ژن های مرتبط با التهاب بیش فعال می شوند، در حالی که فعالیت ژن های ضدویروسی کاهش می یابد.
به زبان ساده، بدن فرد تنها، آمادگی بیشتری برای التهاب مزمن پیدا می کند، اما توانایی آن در مقابله با برخی عفونت های ویروسی کاهش می یابد. این وضعیت می تواند در درازمدت خطر ابتلا به بیماری های قلبی، دیابت نوع دو، برخی سرطان ها و حتی آلزایمر را افزایش دهد.
این یافته ها نشان دادند تنهایی تنها یک تجربه روانشناختی نیست؛ بلکه می تواند تا سطح عملکرد سلولها و ژن ها نیز نفوذ کند.
تنهایی و مغز؛ چرا افکار منفی بیشتر می شوند؟
دکتر مریم سامانی -روانشناس بالینی و هیات علمی دانشگاه - افزود: یکی دیگر از اثرات مهم تنهایی، تغییر در شیوه پردازش اطلاعات اجتماعی است. مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده اند افرادی که برای مدت طولانی احساس تنهایی می کنند، نسبت به نشانههای تهدید، طرد شدن یا قضاوت دیگران حساس تر می شوند. مغز آنها محیط را ناامنتر از واقعیت تفسیر می کند و همین موضوع باعث می شود برقراری ارتباط با دیگران دشوارتر شود.
به همین دلیل، تنهایی می تواند وارد یک چرخه معیوب شود؛ فرد احساس تنهایی می کند، در نتیجه دیگران را تهدیدآمیزتر می بیند، کمتر ارتباط برقرار می کند و در نهایت تنهایی او عمیق تر می شود.
این چرخه یکی از دلایلی است که شکستن تنهایی مزمن را دشوار می کند و نشان می دهد صرف حضور فیزیکی در کنار دیگران همیشه کافی نیست؛ کیفیت روابط اجتماعی اهمیت بسیار بیشتری دارد.
تنهایی چگونه خطر افسردگی و اضطراب را افزایش می دهد؟
دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و عضو هیات علمی دانشگاه، می گوید: شاید بدیهی به نظر برسد که افراد تنها بیشتر احساس غم می کنند، اما یافته های علمی نشان می دهد رابطه میان تنهایی و اختلالات روانی بسیار عمیق تر از یک احساس گذراست. مطالعات طولی که هزاران نفر را طی سالها دنبال کرده، نشان داده اند افرادی که برای مدت طولانی احساس تنهایی می کنند، بیش از دیگران در معرض ابتلا به افسردگی و اختلالات اضطرابی قرار دارند و در برخی مطالعات، ارتباط میان تنهایی و افزایش افکار خودکشی نیز گزارش شده است.
نکته مهم این است که این رابطه دوطرفه است. افسردگی می تواند باعث شود فرد از دیگران فاصله بگیرد و روابط اجتماعی خود را محدود کند، اما تنهایی نیز به نوبه خود احتمال بروز افسردگی را افزایش می دهد. به همین دلیل، بسیاری از روانشناسان از چرخه تنهایی و افسردگی سخن می گویند؛ چرخه ای که اگر شکسته نشود، ممکن است سالها ادامه پیدا کند.
از دیدگاه علوم اعصاب، یکی از دلایل این ارتباط، تغییر در شیوه پردازش اطلاعات اجتماعی است. افراد تنها معمولاً حالات چهره دیگران را منفی تر تفسیر می کنند، نسبت به طرد شدن حساس تر هستند و در موقعیت های اجتماعی، تهدید بیشتری احساس می کنند. این الگوی شناختی به تدریج اعتماد به دیگران را کاهش می دهد و برقراری روابط جدید را دشوارتر می کند.
آیا تنهایی خطر آلزایمر و زوال عقل را هم افزایش می دهد؟
وی می گوید: در سالهای اخیر، پژوهشگران سالمندی توجه ویژه ای به نقش تنهایی در سلامت مغز نشان داده اند. مطالعات متعدد حاکی از آن است انزوای اجتماعی و احساس تنهایی با افزایش خطر افت عملکرد شناختی و ابتلا به زوال عقل، از جمله بیماری آلزایمر، همراه هستند.
چند مکانیسم برای این ارتباط پیشنهاد شده است. نخست اینکه روابط اجتماعی مغز را به فعالیت شناختی وادار می کنند. گفتگو، حل مسئله، درک احساسات دیگران و به خاطر سپردن اطلاعات، همگی نوعی ورزش ذهنی محسوب می شوند. وقتی این فعالیت ها کاهش پیدا کنند، ذخیره شناختی مغز نیز ممکن است سریع تر کاهش یابد.
دومین مکانیسم به التهاب مزمن و افزایش هورمون های استرس مربوط می شود. همانطور که گفته شد، تنهایی مزمن کورتیزول و التهاب را افزایش می دهد؛ دو عاملی که در بسیاری از پژوهش ها با آسیب به هیپوکامپ، یکی از مهمترین مراکز حافظه در مغز، ارتباط داشته اند.
البته باید تأکید کرد تنهایی به تنهایی علت آلزایمر نیست، بلکه یکی از عوامل خطر قابل اصلاح به شمار می رود.
آیا شبکه های اجتماعی می توانند جای روابط واقعی را بگیرند؟
دکتر سامانی معتقد است در نگاه اول، ممکن است تصور کنیم در عصر اینترنت دیگر کسی تنها نیست. میلیون ها نفر هر روز در شبکه های اجتماعی با دیگران ارتباط برقرار می کنند، اما پژوهش ها تصویر پیچیده تری ارائه می دهند.
آنچه بیش از تعداد دوستان یا دنبال کنندگان اهمیت دارد، کیفیت ارتباطات است. ممکن است فرد صدها مخاطب در شبکه های اجتماعی داشته باشد، اما همچنان احساس کند کسی او را درک نمی کند یا در زمان نیاز، حامی واقعی ندارد. در مقابل، فردی با چند رابطه صمیمی و قابل اعتماد ممکن است هرگز احساس تنهایی نکند.
به همین دلیل، میان دو مفهوم انزوای اجتماعی و احساس تنهایی باید تفاوت قائل شد. انزوای اجتماعی به کم بودن تماس های اجتماعی اشاره دارد، اما تنهایی تجربه ای ذهنی است؛ یعنی فاصله میان روابطی که فرد دارد و روابطی که آرزو می کند داشته باشد. ممکن است کسی در یک مهمانی شلوغ، یک اداره بزرگ یا حتی در کنار اعضای خانواده خود احساس تنهایی کند.
چرا برخی افراد در میان جمع هم احساس تنهایی می کنند؟
دکتر سامانی می گوید: این پرسش یکی از جذاب ترین موضوعات روانشناسی اجتماعی است. تنهایی الزاماً به معنای تنها زندگی کردن نیست. بسیاری از افراد متأهل یا کسانی که در خانواده های پرجمعیت زندگی می کنند نیز از احساس تنهایی رنج می برند.
وی ادامه می دهد: دلیل این موضوع آن است که مغز بیش از تعداد روابط، به کیفیت آنها اهمیت می دهد. اگر فرد احساس کند نمی تواند درباره نگرانی ها، ترس ها یا هیجان های خود با دیگران صحبت کند، یا تصور کند کسی او را واقعاً نمی فهمد، احتمال تجربه تنهایی افزایش می یابد؛ حتی اگر هر روز با دهها نفر در ارتباط باشد. به همین دلیل، ایجاد روابط مبتنی بر اعتماد، همدلی و حمایت عاطفی، بسیار مهمتر از افزایش تعداد ارتباطات است.
آیا می توان از آسیب های تنهایی پیشگیری کرد؟
این روانشناس بالینی می گوید: خبر خوب این است که برخلاف برخی عوامل خطر مانند سن یا ژنتیک، تنهایی تا حد زیادی قابل تغییر است. البته این تغییر همیشه به معنای پیدا کردن دوستان بیشتر نیست، بلکه گاهی بهبود کیفیت روابط موجود، نقش مهمتری دارد.
پژوهش ها نشان می دهند شرکت در فعالیت های گروهی، کار داوطلبانه، ورزش های جمعی، یادگیری مهارت های جدید و حفظ ارتباط منظم با اعضای خانواده و دوستان احساس تعلق اجتماعی را افزایش می دهد.
از سوی دیگر، اگر تنهایی با افسردگی، اضطراب یا سوگ طولانی مدت همراه باشد، روان درمانی به فرد کمک می کند الگوهای فکری و رفتاری ای را که مانع برقراری روابط سالم می شوند، شناسایی و اصلاح کند.
نکته مهم این است که درخواست کمک، نشانه ضعف نیست. همانگونه که برای درد قفسه سینه به پزشک مراجعه می کنیم، احساس تنهایی مزمن نیز شایسته توجه و درمان است.
یادگیری در 1 دقیقه
سالها تصور می شد تنهایی صرفاً یک احساس ناخوشایند است که با گذشت زمان از بین می رود، اما امروز می دانیم این احساس می تواند بر عملکرد مغز، قلب، سیستم ایمنی و حتی طول عمر اثر بگذارد. پژوهش های گسترده نشان داده افرادی که بطور مزمن احساس تنهایی می کنند، بیشتر در معرض بیماری های قلبی، افسردگی، اضطراب، زوال شناختی و مرگ زودرس قرار دارند.
البته این به معنای آن نیست که تنهایی دقیقاً همان آسیبی را ایجاد می کند که سیگار کشیدن ایجاد می کند. تشبیه ۱۵ نخ سیگار در روز تنها برای نشان دادن بزرگی خطر آماری است، نه یکسان بودن مکانیسم این دو عامل. با این حال، پیام اصلی پژوهش ها روشن است: روابط اجتماعی سالم، همانقدر که تغذیه مناسب، خواب کافی و فعالیت بدنی برای سلامت اهمیت دارند، بخشی جدایی ناپذیر از سلامت انسان هستند.
به اعتقاد دکتر مریم سامانی مهمترین درس این تحقیقات آن است که سلامت، تنها به وضعیت بدن وابسته نیست؛ احساس تعلق، دوست داشته شدن و داشتن دستکم چند رابطه عمیق و حمایتگر می تواند در سالهای زندگی و کیفیت آن نقشی تعیین کننده داشته باشد.
منابع
Holt-Lunstad J, Smith TB, Layton JB. Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review. PLoS Medicine. 2010;7(7):e1000316.
Holt-Lunstad J, Smith TB, Baker M, Harris T, Stephenson D. Loneliness and Social Isolation as Risk Factors for Mortality: A Meta-Analytic Review.Perspectives on Psychological Science. 2015;10(2):227–237.
John T. Cacioppo, Cacioppo S. Social Relationships and Health: The Toxic Effects of Perceived Social Isolation.Social and Personality Psychology Compass. 2014
World Health Organization. Social isolation and loneliness (health evidence and healthy ageing resources)
Vivek Murthy. Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory. 2023
National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Opportunities for the Health Care System. 2020
Cacioppo JT, Hawkley LC. Perceived social isolation and cognition.Trends in Cognitive Sciences 2009;13(10):447–454.
Donovan NJ, Blazer D. Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Review and Commentary.Harvard Review of Psychiatry. 2020
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام دکتر مریم سامانی (روانشناس بالینی) کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
