روانشناس بالینی و استاد دانشگاه
خط سلامت: کاهش میل جنسی یکی از شایع ترین مشکلات سلامت جنسی مردان است، اما برخلاف تصور عموم، این مشکل همیشه ناشی از کاهش هورمون تستوسترون نیست. پژوهش های جدید نشان می دهد عوامل روانشناختی، کیفیت رابطه عاطفی، استرس، بیماری های جسمی، داروها و سبک زندگی، نقش بسیار پررنگتری در کاهش میل جنسی مردان دارند.
خط سلامت:وقتی اسم آلزایمر می آید، معمولاً به مغز و آمیلوئید، تاو و نورون ها فکر می کنیم، اما یکی از مهمترین تغییرات نگاه علمی این است: سلامت مغز را نمی توان از سلامت قلب و عروق جدا کرد.
خط سلامت:وقتی درباره عوامل خطر آلزایمر صحبت می کنیم، معمولاً ژنتیک، فشار خون، دیابت، خواب، تغذیه و ورزش به ذهن می آیند. اما یک عامل دیگر در سالهای اخیر توجه جدی پژوهشگران را جلب کرده کم شنوایی است.
خط سلامت:وقتی صحبت از پیشگیری از آلزایمر می شود، یکی از جذاب ترین سؤال ها این است: آیا چیزی که هر روز می خوریم می تواند روی آینده مغز ما اثر بگذارد؟
خط سلامت:اگر تا چند سال پیش می گفتیم خواب فقط برای استراحت مغز است، امروز این جمله دیگر کافی نیست. پژوهش های جدید نشان می دهند خواب با فرایندهایی در مغز ارتباط دارد که می توانند در سلامت شناختی و احتمالاً در تجمع پروتئین های مرتبط با آلزایمر نقش داشته باشند.
خط سلامت:وقتی صحبت از ژنتیک آلزایمر می شود، معمولاً یک نام بیشتر از همه شنیده می شود APOE۴. اما درباره این ژن دو برداشت اشتباه بسیار رایج است. یکی اینکه اگر APOE۴ داشته باشم، حتماً آلزایمر می گیرم و دیگری اینکه اگر APOE۴ نداشته باشم، خیالم راحت است.هیچکدام دقیق نیست.
خط سلامت: سالها درمان های آلزایمر بیشتر برای کنترل علائم بودند؛ یعنی ممکن بود به حافظه، تمرکز یا عملکرد روزانه کمک کنند، اما فرایند بیماری را متوقف نمی کردند. ورود لکانماب (Lecanemab) این وضعیت را تغییر داد.
خط سلامت:تا همین چند سال پیش، تشخیص زیستی آلزایمر معمولاً به روش هایی مانند بررسی مایع مغزی ـ نخاعی یا تصویربرداری PET نیاز داشت؛ روش هایی که گران، تخصصی و برای بسیاری از افراد در دسترس نبودند، اما یک تغییر مهم در حال رخ دادن است: آزمایش خون آلزایمر.
خط سلامت: سالها تصور می کردیم اگر رژیم غذایی سالمی داشته باشیم، برای سلامت جسم و روان کافی است، اما پژوهش های چند سال اخیر، توجه دانشمندان را به عامل دیگری جلب کرده اند؛ عاملی که شاید هر روز نادیده اش می گیریم: زمان غذا خوردن. ممکن است دو نفر دقیقاً غذای مشابهی بخورند، اما یکی بیشتر کالری خود را صبح و ظهر دریافت کند و دیگری بیشتر وعدههایش را به ساعات پایانی شب موکول کند. امروز شواهد نشان میدهد که این تفاوت زمانی میتواند بر متابولیسم، کیفیت خواب، عملکرد ساعت زیستی بدن و حتی خطر ابتلا به افسردگی اثر بگذارد. ### کرونوتغذیه چیست؟ کرونوتغذیه (Chrononutrition) شاخهای نوظهور از علوم تغذیه است که بررسی میکند زمانبندی وعدههای غذایی چگونه با ساعت زیستی بدن (Circadian Rhythm) تعامل دارد. بدن انسان تقریباً همه فرایندهای خود را بر اساس یک چرخه ۲۴ ساعته تنظیم میکند؛ از ترشح هورمونها گرفته تا دمای بدن، اشتها، حساسیت به انسولین، خواب و عملکرد مغز. نور مهمترین تنظیمکننده این ساعت مرکزی است، اما زمان غذا خوردن نیز ساعتهای زیستی موجود در کبد، روده، پانکراس و بافت چربی را تنظیم میکند. اگر زمان غذا خوردن با این ریتم طبیعی هماهنگ نباشد، میان ساعت مرکزی و ساعتهای محیطی نوعی ناهماهنگی ایجاد میشود که به آن **Circadian Misalignment** گفته میشود. این ناهماهنگی میتواند پیامدهای متابولیک و روانشناختی به همراه داشته باشد. ### این موضوع چه ارتباطی با افسردگی دارد؟ مطالعات نشان میدهند افرادی که بهطور مداوم دیر شام میخورند، وعدههای غذایی نامنظم دارند یا صبحانه را حذف میکنند، بیشتر در معرض اختلال ریتم شبانهروزی قرار میگیرند. این اختلال معمولاً با کاهش کیفیت خواب، تغییر در ترشح ملاتونین و کورتیزول، کاهش حساسیت به انسولین و افزایش التهاب همراه است؛ عواملی که همگی در پژوهشهای مربوط به افسردگی نیز مورد توجه قرار گرفتهاند. البته این یافتهها به معنای آن نیست که «دیر شام خوردن باعث افسردگی میشود». بیشتر مطالعات موجود همبستگی را نشان دادهاند و هنوز برای اثبات رابطه علت و معلولی به کارآزماییهای بالینی و مطالعات طولی بیشتری نیاز است. با این حال، شواهد بهطور فزایندهای از این فرضیه حمایت میکنند که هماهنگ کردن زمان غذا خوردن با ساعت زیستی ممکن است یکی از عوامل محافظتکننده سلامت روان باشد. ### خواب؛ حلقه گمشده این ارتباط یکی از مهمترین یافتههای پژوهشهای اخیر این است که خواب احتمالاً حلقه واسط بین کرونوتغذیه و افسردگی است. غذا خوردن در ساعات پایانی شب میتواند ترشح طبیعی ملاتونین را مختل کند، شروع خواب را به تأخیر بیندازد و کیفیت خواب را کاهش دهد. از سوی دیگر، اختلال خواب یکی از شناختهشدهترین عوامل خطر و تداوم افسردگی است. مرور نظاممند منتشرشده در *Sleep Medicine Reviews* نشان داده است که همراستا کردن ریتم شبانهروزی با استفاده از مداخلات کرونوتراپی، در بسیاری از افراد با کاهش علائم افسردگی همراه بوده است؛ بهویژه در افرادی که از ابتدا تأخیر در ریتم شبانهروزی داشتهاند. ### آیا شبزندهدارها بیشتر در معرض افسردگی هستند؟ یکی دیگر از موضوعات مرتبط، کرونوتایپ (Chronotype) یا گرایش طبیعی افراد به صبحگرایی یا شبگرایی است. یک فراتحلیل جهانی جدید نشان داده است که افراد شبگرا نسبت به افراد صبحگرا، بهطور متوسط علائم افسردگی بیشتری گزارش میکنند. البته عوامل سبک زندگی، خواب، فعالیت بدنی و شرایط اجتماعی نیز در این ارتباط نقش دارند و نباید نتیجه را به یک عامل واحد نسبت داد. ### پیام بالینی این یافتهها چیست؟ پژوهشگران هنوز توصیه نمیکنند که صرفاً با تغییر ساعت غذا خوردن بتوان افسردگی را درمان کرد. اما شواهد فعلی نشان میدهد که در کنار درمانهای استاندارد مانند رواندرمانی، دارودرمانی و اصلاح سبک زندگی، منظم کردن زمان وعدههای غذایی، پرهیز از خوردن حجم زیاد غذا در ساعات پایانی شب و هماهنگ کردن برنامه غذایی با الگوی خواب میتواند بخشی از یک رویکرد جامع برای حمایت از سلامت روان باشد. این مداخلات کمهزینهاند، اجرای آنها ساده است و احتمالاً برای بسیاری از افراد سودمند خواهند بود، هرچند هنوز به مطالعات مداخلهای بیشتری برای تعیین اثر قطعی آنها نیاز داریم. ### منابع علمی منتخب * Adafer R, et al. *Food Timing, Circadian Rhythm and Chrononutrition: A Systematic Review of Time-Restricted Eating's Effects on Human Health.* Nutrients. ۲۰۲۰. * Wescott DL, et al. *Circadian Realignment and Depressed Mood: A Systematic Review.* Sleep Medicine Reviews. ۲۰۲۵. * Dong X, et al. *Chronotype and Depression: A Global Systematic Review and Meta-analysis.* Psychiatry Research. ۲۰۲۶. * Alotaibi WA. *Chrononutrition and Cardiometabolic Health: Circadian Timing as a Dimension of Precision Nutrition.* Frontiers in Nutrition. ۲۰۲۶.
خط سلامت: امروزه بسیاری از افراد بخش زیادی از روز را در محیط های دارای تهویه مطبوع سپری می کنند. با وجود اینکه سیستم های سرمایشی نقش مهمی در کاهش استرس گرمایی و افزایش آسایش دارند، پژوهش های حوزه Environmental Health و Environmental Psychology نشان می دهند شرایط نامناسب محیط داخلی، مانند دمای بسیار پایین، جریان مستقیم هوای سرد، کاهش رطوبت و کیفیت نامطلوب هوای داخل ساختمان، بر عملکرد مغز، خواب، تمرکز و سلامت روان اثر می گذارد.
