وقتی ذهنت مدام می گوید مطمئن شو؛ چرا وسواس هرگز به یک بار اطمینان راضی نمی شود؟

به گزارش خط سلامت، این یکی از تناقض های مهم وسواس فکری ـ عملی است: فرد برای رسیدن به اطمینان، کاری را تکرار می کند؛ اما همان کاری که قرار است اطمینان ایجاد کند، در درازمدت نیاز به اطمینان را بیشتر می کند.

وسواس از یک فکر شروع می شود، اما با واکنش ما ادامه پیدا می کند

ذهن همه انسان ها افکار عجیب، ناخواسته و حتی ترسناک تولید می کند. ممکن است ناگهان فکر کنیم: اگر اتفاق بدی بیفتد چه؟ یا تصویری ناخوشایند وارد ذهنمان شود. وجود چنین فکری به خودی خود به معنای ابتلا به وسواس نیست.

مسئله زمانی پیچیده می شود که فرد به این فکر اهمیت تهدیدآمیز ویژه ای بدهد و احساس کند باید برای خنثی کردن آن کاری انجام دهد. در OCD، وسواس ها معمولاً افکار، تصاویر یا تکانه های مداوم و ناخواسته هستند و اجبارها رفتارها یا اعمال ذهنی تکراری ای هستند که فرد برای کاهش اضطراب یا جلوگیری از پیامد ترسناک انجام می دهد. بنابراین مشکل فقط فکر نیست. چرخه فکر ، اضطراب ، اجبار و آرامش موقت اهمیت بیشتری دارد.

چرا اطمینان گرفتن وسواس را قوی تر می کند؟

فرض کنید فردی درباره سلامت خود نگران است. یک سؤال در ذهنش شکل می گیرد: نکند این علامت نشانه یک بیماری جدی باشد؟  در اینترنت جست وجو می کند. از پزشک سؤال می کند. از خانواده می پرسد. بعد برای چند ساعت آرام می شود.

اما روز بعد همان شک برمی گردد. این بار سؤال دقیق تر می شود. اگر پزشک چیزی را ندیده باشد چه؟ دوباره جست وجو. دوباره سؤال. دوباره آرامش کوتاه مدت. این الگو به یک اصل مهم در یادگیری مربوط می شود: وقتی یک رفتار اضطراب را سریع کاهش می دهد، احتمال تکرار آن رفتار بیشتر می شود.

در وسواس، این آرامش کوتاه مدت می تواند به حفظ رفتار وسواسی کمک کند. به همین دلیل است که اطمینان گرفتن، با وجود اینکه در لحظه آرام کننده است، همیشه راه حل وسواس نیست.

اجبار همیشه شستن و چک کردن نیست

بعضی افراد تصور می کنند اگر کسی دست هایش را نمی شوید یا چیزی را بارها بررسی نمی کند، پس وسواس ندارد.  اما اجبار می تواند شکل ذهنی هم داشته باشد.

فرد ممکن است:

•    یک گفت و گو را بارها در ذهن مرور کند؛

•    تلاش کند مطمئن شود حرف نامناسبی نزده است؛

•    بارها معنای یک فکر را تحلیل کند؛

•    برای خنثی کردن یک فکر، جمله خاصی را در ذهن تکرار کند؛

•    از دیگران اطمینان بگیرد؛

•    یا دائماً احتمال های مختلف را بررسی کند.

از بیرون شاید هیچ رفتار غیرعادی دیده نشود، اما ذهن فرد ممکن است ساعت ها درگیر یک سؤال واحد باشد.

یکی از دام های وسواس: باید صد درصد مطمئن باشم

زندگی واقعی بر پایه قطعیت صد درصدی ساخته نشده است. ما تصمیم می گیریم بدون اینکه تمام اطلاعات ممکن را داشته باشیم. وارد رابطه می شویم بدون اینکه بتوانیم آینده آن را تضمین کنیم.  از خانه بیرون می رویم بدون اینکه بتوانیم همه خطرهای احتمالی را پیش بینی کنیم.

اما ذهن وسواسی ممکن است تحمل این سطح از عدم قطعیت را دشوار بداند. در نتیجه فرد تلاش می کند به نقطه ای برسد که دیگر هیچ شکی باقی نمانده باشد.

مشکل اینجاست: هرچه بیشتر برای رسیدن به قطعیت کامل تلاش کند، سؤال های بیشتری پیدا می شوند. چون برای تقریباً هیچ مسئله ای در زندگی نمی توان به اطمینان صد درصدی رسید.

آیا فرد وسواسی می داند رفتار او منطقی نیست؟

اغلب ممکن است تا حدی بداند فرد می تواند بگوید: می دانم پنج بار چک کردن در کافی است، اما احساس کند: با این حال نمی توانم رهایش کنم.  این تفاوت میان دانستن و احساس کردن اهمیت زیادی دارد.

به همین دلیل، پاسخ ساده ای مثل این کار منطقی نیست معمولاً برای تغییر چرخه وسواس کافی نیست. فرد ممکن است منطق را بداند، اما هنوز به تجربه اضطراب و اجبار پاسخ دهد.

درمان قرار نیست ذهن را از فکرهای وسواسی خالی کند

یکی از درمان های مهم و مبتنی بر شواهد برای OCD، مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP) است. در این رویکرد، فرد به صورت تدریجی و برنامه ریزی شده با موقعیت یا محرک ترسناک مواجه می شود و از انجام اجبار معمول خودداری می کند.

هدف این نیست که فرد خودش را ناگهان در شدیدترین موقعیت ترسناک قرار دهد. مواجهه باید با توجه به وضعیت فرد، به شکل تدریجی و تحت نظر درمانگر آموزش دیده انجام شود.

راهنماهای بالینی، از جمله NICE، ERP را در قالب درمان شناختی ـ رفتاری برای OCD توصیه می کنند و در برخی شرایط، داروهای گروه SSRI نیز در برنامه درمانی قرار می گیرند.

نگاه روانشناختی دکتر مریم سامانی

از نظر من، یکی از مهمترین سوءتفاهم ها درباره وسواس این است که تصور کنیم مشکل فرد، زیاد فکر کردن است.

مسئله عمیق تر است. همه ما فکرهای ناخواسته داریم. ذهن انسان ماشین تولید فکر است و نمی توان انتظار داشت فقط افکاری را تولید کند که با ارزش ها و خواسته های ما هماهنگ باشند.

تفاوت در این است که فرد با یک فکر چه می کند. اگر هر فکر ناخوشایند را جدی بگیریم، برای آن معنای ویژه قائل شویم و احساس کنیم باید حتماً آن را حل، بررسی یا خنثی کنیم، ذهن به تدریج یاد می گیرد:

این فکر مهم است؛ پس باید دوباره بررسی شود  و اینجاست که وسواس می تواند خودش را بازتولید کند.  برای همین، در نگاه بالینی من، یکی از پرسش های مهم این نیست که: چطور این فکر را از ذهنت بیرون کنیم؟

بلکه این است: چطور می توانیم رابطه تو با این فکر را تغییر دهیم؟

قرار نیست ذهن انسان هرگز شک نکند. قرار نیست هیچ فکر ناخوشایندی وارد ذهن نشود. و قرار نیست فرد برای هر احساس اضطرابی به قطعیت برسد.

آنچه باید تغییر کند، نیاز اجباری به پاسخ دادن به هر فکر و هر شک است.

وقتی فرد کم کم یاد می گیرد یک فکر می تواند فقط یک فکر باشد، بدون اینکه مجبور باشد آن را بررسی، خنثی یا اثبات کند، فضای روانی بیشتری برای زندگی ایجاد می شود.

درمان موفق وسواس فقط کم شدن تعداد چک کردن ها نیست. هدف بزرگ تر این است که فرد دوباره بتواند زندگی اش را خارج از چرخه اطمینان جویی تجربه کند.

اگر این چرخه را در خودتان می بینید به جای اینکه فقط تعداد رفتارهای تکراری خود را بشمارید، به این سؤال توجه کنید:

وقتی اضطراب می گیرم، چه کاری انجام می دهم تا مطمئن شوم؟

آیا چک می کنید؟ می پرسید؟ جست وجو می کنید؟ مرور ذهنی می کنید؟ مقایسه می کنید؟  یا برای مدتی از موقعیت فرار می کنید؟

گاهی شناخت همین حلقه، قدم اول برای فهمیدن مسئله است.

البته این خودارزیابی جای تشخیص تخصصی را نمی گیرد. اگر افکار و رفتارهای وسواسی زمان زیادی از روز شما را می گیرند، باعث ناراحتی قابل توجه شده اند یا در کار، رابطه و زندگی روزمره اختلال ایجاد کرده اند، ارزیابی توسط متخصص سلامت روان اهمیت دارد.

حرف آخر

وسواس وعده عجیبی به انسان می دهد: اگر فقط یک بار دیگر مطمئن شوی، آرام می شوی. اما مشکل اینجاست که یک بار دیگر معمولاً آخرین بار نیست.

چون هدف وسواس فقط رسیدن به پاسخ نیست؛ تلاش برای رسیدن به اطمینان کامل است، و اطمینان کامل در بسیاری از مسائل زندگی دست نیافتنی است. به همین دلیل، راه رهایی الزاماً پیدا کردن پاسخ برای تک تک شک ها نیست.

گاهی باید یاد گرفت یک سؤال بی پاسخ بماند، یک فکر بدون واکنش عبور کند و مقداری اضطراب بدون انجام اجبار تحمل شود.

سلامت روان یعنی بتوانیم با وجود مقداری تردید، باز هم زندگی کنیم.

منابع علمی

   American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: DSM-5-TR 

 National Institute for Health and Care Excellence. (2005, updated recommendations). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment. NICE Clinical Guideline CG31

Abramowitz, J. S., Taylor, S., & McKay, D. (2009). Obsessive-compulsive disorder. The Lancet, 374(9688), 491–499

Foa, E. B., Yadin, E., & Lichner, T. K. (2012). Exposure and Response (Ritual) Prevention for Obsessive-Compulsive Disorder: Therapist Guide. Oxford University Press

    Fineberg, N. A., et al. (2020). The size, burden and cost of disorders of the obsessive-compulsive spectrum. Journal of Psychopharmacology, 34(5), 547–56

International OCD Foundation. What is OCD? Educational resources based on current clinical evidence

پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام کلیک کنید.

تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است