به گزارش خط سلامت دونانماب در این مطالعه برای آلزایمر علامت در اولیه بررسی شده و شواهد TRAILBLAZER-ALZ 2 نشاندهنده کاهش سرعت پیشرفت بیماری است، اما مثل لکانماب، اینجا هم باید یک جمله را از همان ابتدا روشن کنیم: دونانماب آلزایمر را درمان نمی کند؛ هدف آن کند کردن روند بیماری و پیشگیری از آلزایمر و پیشترفته شدن آن است. دونانماب آلزایمر را درمان نمی کند؛ شواهد نشان می دهد این دارو می تواند در برخی افراد مبتلا به آلزایمر اولیه، سرعت پیشرفت بیماری را کاهش دهد.هدف آن کند کردن روند پیشرفت بیماری است؛ دونانماب در حال حاضر بعنوان داروی پیشگیری از آلزایمر مطرح نیست.
دونانماب دقیقاً چگونه کار می کند؟
در بیماری آلزایمر، پروتئین آمیلوئید بتا می تواند در فضای بین سلول های عصبی تجمع پیدا کند و پلاک ایجاد کند. دونانماب به شکل خاصی از آمیلوئید موجود در پلاک ها متصل می شود و از طریق فعال کردن سلول های میکروگلیا، به پاکسازی این پلاک ها کمک می کند، بنابراین برخلاف داروهای قدیمی که بیشتر برای کنترل علائم حافظه و شناخت استفاده می شدند، دونانماب مستقیماً یکی از فرایندهای زیستی بیماری را هدف قرار می دهد.
مطالعه اصلی دونانماب چه بود؟
مهمترین شواهد درباره دونانماب از مطالعه TRAILBLAZER-ALZ 2 به دست آمد. این یک کارآزمایی بالینی فاز ۳، تصادفی، دوسوکور و کنترل شده با دارونما بود که ۱۷۳۶ نفر مبتلا به آلزایمر اولیه در آن شرکت کردند. شرکت کنندگان یا اختلال شناختی خفیف (MCI) داشتند یا در مرحله دمانس خفیف آلزایمر بودند.
نکته بسیار مهم این بود که وجود پاتولوژی آمیلوئید و میزان پاتولوژی تاو نیز در آنها بررسی شده بود. یعنی این مطالعه روی تمام افرادی که صرفاً «فراموشی» داشتند انجام نشده بود.
نتیجه چه بود؟
پس از ۷۶ هفته، در گروهی که میزان تاو آنها پایین یا متوسط بود، افت عملکرد شناختی و روزمره در افرادی که دونانماب دریافت کردند کمتر از گروه دارونما بود. بر اساس معیار اصلی مطالعه، سرعت پیشرفت بیماری حدود ۳۵٫۱ درصد کندتر شد. در کل جمعیت مطالعه، شامل افرادی با میزان تاوی پایین، متوسط و بالا، کاهش سرعت پیشرفت حدود ۲۲٫۳ درصد بود. این اعداد را نباید اشتباه تفسیر کرد.
۳۵ درصد کندشدن پیشرفت یعنی بیماری ۳۵ درصد درمان نشده است یعنی ۳۵ درصد حافظه برنگشته است، بلکه سرعت افت در یک مقیاس مشخص، نسبت به گروه دارونما کمتر بوده است.
یک یافته بسیار مهم: هرچه تاو کمتر، پاسخ بهتر
در مطالعه TRAILBLAZER-ALZ 2، افرادی که در ابتدای مطالعه پاتولوژی تاوی پایین تر یا متوسط داشتند، سهم بیشتری از درمان نشان دادند. این یافته از یک ایده مهم حمایت می کند: شاید درمان آلزایمر هرچه زودتر شروع شود، مؤثرتر باشد. چرا؟ چون وقتی بیماری بسیار پیشرفته شده، آسیب نورونی و سیناپسی بیشتری اتفاق افتاده است و پاک کردن آمیلوئید دیگر نمی تواند نورون های ازدست رفته را برگرداند.
به همین دلیل، امروزه فقط میزان آمیلوئید اهمیت ندارد؛ مرحله پاتولوژی تاو نیز اهمیت زیادی پیدا کرده است.
دونانماب چقدر آمیلوئید را پاک می کند؟
اینجا یکی از نتایج چشمگیر مطالعه دیده شد. در ۷۶ هفته، میزان پلاک آمیلوئید در PET در گروه دونانماب حدود ۸۷ تا ۸۸ سانتیلوید کاهش پیدا کرد، در حالی که تغییر قابل توجهی در گروه دارونما دیده نشد.
در جمعیت دارای تاوی پایین یا متوسط، حدود ۸۰ درصد از افراد دریافت کننده دونانماب تا هفته ۷۶ به معیار تعریف شده برای پاکسازی آمیلوئید رسیدند.
این مسئله یک سؤال مهم ایجاد می کند: اگر می توان آمیلوئید را تا این اندازه پاک کرد، چرا بیماری کاملاً متوقف نمی شود؟پاسخ این است که آلزایمر فقط آمیلوئید نیست. آسیب تاو، التهاب عصبی، اختلال سیناپسی و از دست رفتن نورونها نیز در روند بیماری نقش دارند. به همین دلیل، پاکسازی آمیلوئید احتمالاً یکی از اجزای درمان است، نه تمام داستان.
آیا دونانماب از لکانماب قویتر است؟
اینجا باید بسیار محتاط باشیم. ممکن است با دیدن عدد ۳۵ درصد برای دونانماب و ۲۷ درصد برای لکانماب تصور کنیم:
دونانماب بهتر است، اما چنین نتیجهای علمی نیست.این دو عدد از دو مطالعه متفاوت با طراحی متفاوت، جمعیت متفاوت و معیارهای تحلیلی متفاوت به دست آمده اند، بنابراین نمی توان بدون یک کارآزمایی مستقیم و مناسب گفت دونانماب از لکانماب مؤثرتر است.
دونانماب و لکانماب هر دو در کارآزماییهای فاز ۳ توانسته اند سرعت افت شناختی و عملکردی را در آلزایمر اولیه کاهش دهند، اما نمی توان بر اساس مقایسه مستقیم اعداد دو مطالعه، یکی را به شکل قطعی مؤثرتر از دیگری دانست.
بزرگترین نگرانی دونانماب چیست؟
مانند لکانماب، یکی از مهمترین عوارض دونانماب ARIA است. ARIA به تغییراتی گفته میشود که در MRI مغز مشاهده میشوند و شامل دو گروه اصلی هستند:
ARIA-E تورم یا تجمع مایع در مغز و ARIA-Hمیکروخونریزی، رسوب هموسیدرین یا خونریزیهای مرتبط.
در مطالعه TRAILBLAZER-ALZ 2، ARIA-E در ۲۴ درصد افراد گروه دونانماب مشاهده شد؛ در گروه دارونما این میزان ۲٫۱ درصد بود.بیشتر موارد خفیف یا متوسط بودند، اما حدود ۶٫۱ درصد از دریافت کنندگان دونانماب دچار ARIA-E علامت دار شدند.به همین دلیل MRI بخش مهمی از پایش ایمنی این درمان است.
APOE4 چرا مهم است؟
یکی از مهمترین عوامل مرتبط با خطر ARIA، ژن APOE ε4 است. در مطالعه دونانماب، خطر ARIA-E با تعداد نسخههای APOE4 افزایش پیدا کرد.
ARIA-E در حدود ۱۵٫۷ درصد از افراد بدون APOE4،۲۲٫۸ درصد از افراد دارای یک نسخه APOE4 و ۴۰٫۶ درصداز افراد دارای دو نسخه APOE4 دیده شد. این موضوع نشان می دهد ژنتیک می تواند در ارزیابی ایمنی درمان های ضدآمیلوئید اهمیت داشته باشد.
آیا ARIA خطرناک است؟
در بیشتر موارد بدون علامت یا خفیف تا متوسط است و با پایش مناسب مدیریت می شود، اما نمی توان آن را یک عارضه بی اهمیت دانست.
در داده های تجمیعی کارآزمایی های دونانماب،ARIA-E حدود ۲۴٫۴ درصد و ARIA-H حدود۳۱٫۳ درصد در گروه های دریافت کننده دونانماب گزارش شده است. ARIA-E علامت دار حدود ۵٫۸ درصد بود و موارد جدی نیز رخ داده است، بنابراین قبل و در طول درمان، پزشک باید عوامل خطر را بررسی و MRIهای لازم را انجام دهد.
آیا دونانماب برای هر مرحله آلزایمر است؟
داده های اصلی دونانماب مربوط به آلزایمر اولیه و علامت دار یعنی عمدتاً افراد مبتلا به MCI یا دمانس خفیف است.این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا نمی توان نتایج مطالعه را به افرادی که در مراحل بسیار پیشرفته آلزایمر هستند، تعمیم داد.همچنین مشخص نیست که همین میزان سود در افرادی که هنوز هیچ علامت بالینی ندارند دقیقاً چگونه خواهد بود. این همان جایی است که تحقیقات آینده به سمت آلزایمر پیش بالینی حرکت می کنند.
آیا دونانماب یک داروی مادام العمر است؟
یکی از ویژگی های جالب دونانماب این است که در مطالعه، درمان بر اساس میزان پاک شدن آمیلوئید می توانست متوقف شود و بیمار در صورت رسیدن به معیار مشخص، به جای ادامه دارو، دارونما دریافت کند.این موضوع از نظر درمانی مهم است زیرا هدف الزاماً این نیست که دارو را تا آخر عمر ادامه بدهیم؛ بلکه ممکن است در آینده درمان به شکل شروع زودهنگام ، پاکسازی آمیلوئید ، ارزیابی مجدد و توقف یا تغییر درمان طراحی شود. البته تصمیم گیری واقعی باید بر اساس دستورالعمل و شرایط هر بیمار انجام شود.
آیا دونانماب می تواند حافظه را برگرداند؟
خیر، چنین ادعایی درست نیست. در مطالعه، هدف اصلی کاهش سرعت افت بود. اگر فردی انتظار داشته باشد بعد از شروع دونانماب حافظه ازدست رفته به حالت قبل برگردد، انتظارعلمی درستی ندارد. هدف درمان بیشتر این است که بیمار بتواند مدت بیشتری در سطح عملکرد فعلی خود باقی بماند. به زبان ساده دارو قرار نیست زمان را به عقب برگرداند؛ قرار است سرعت جلو رفتن بیماری را کمتر کند.
تفاوت دونانماب با داروهای قدیمی آلزایمر چیست؟
داروهایی مانند دونپزیل و ممانتین عمدتاً برای کنترل علائم شناختی و عملکردی استفاده می شوند، اما دونانماب به خود فرایند پاتولوژیک آمیلوئید حمله می کند، بنابراین در ادبیات علمی به دونانماب و لکانماب اصطلاح Disease- Modifying Therapy یا درمان تعدیل کننده بیماری گفته می شود. این تفاوت، یکی از مهمترین تغییرات تاریخ درمان آلزایمر است.
از نگاه دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و استاد دانشگاه
دونانماب یکی از مهمترین تغییرات سالهای اخیر در درمان آلزایمر است؛ نه به این دلیل که بیماری را درمان می کند، بلکه به این دلیل که نشان داده می توان با هدف قرار دادن یکی از فرایندهای زیستی بیماری، سرعت پیشرفت آلزایمر را کاهش داد.
پیام مهم برای خانواده ها این است که کند کردن پیشرفت با درمان یا بازگرداندن حافظه تفاوت دارد. دونانماب قرار نیست زمان را به عقب برگرداند؛ هدف آن این است که سرعت پیشروی بیماری را کمتر کند و فرصت بیشتری برای حفظ عملکرد فرد ایجاد شود.
از طرف دیگر، این درمان برای همه افراد مبتلا به فراموشی مناسب نیست و بدون خطر هم نیست. انتخاب بیمار، تأیید پاتولوژی آلزایمر، مرحله بیماری، وضعیت تاو و بررسی خطر عوارضی مانند ARIA، همگی در تصمیم گیری اهمیت دارند.
مهمترین درس دونانماب فراتر از خود دارو است: در آلزایمر، زمان اهمیت دارد. هرچه بیماری در مرحله مناسب تر شناسایی شود، احتمالاً فرصت بیشتری برای مداخله پیش از آسیب گسترده عصبی وجود خواهد داشت.
اما یک نکته بسیار مهم برای خانواده ها
اگر یکی از اعضای خانواده دچار فراموشی شده است، نباید با خواندن این مقاله تصور کند: پس باید دونانماب بگیرد.اول باید مشخص شود که علت اختلال شناختی چیست. ممکن است مشکلات حافظه ناشی از: افسردگی، اختلال خواب،داروها، بیماری های عروقی، کمبودهای تغذیه ای، اختلالات تیروئید یا بیماری های نورودژنراتیو مختلف باشد. حتی اگر فرد آلزایمر داشته باشد، باید مرحله بیماری و وجود پاتولوژی آمیلوئید بررسی شود پس فراموشی مساوی کاندید دریافت دونانماب نیست.
دونانماب چه چیزی را به ما یاد داد؟
شاید مهمترین دستاورد دونانماب فقط خود دارو نباشد.این درمان به پژوهشگران نشان داد مرحله زیستی بیماری اهمیت دارد. اگر بیماری در مرحله ای باشد که آمیلوئید وجود دارد اما آسیب تاوی هنوز محدودتر است، احتمالاً فرصت بیشتری برای مداخله وجود دارد. تاو فقط یک نشانگر نیست؛ می تواند اطلاعاتی درباره مرحله بیماری در اختیار ما قرار دهد.
یادگیری در 1 دقیقه
دونانماب یکی از مهمترین درمان های جدید آلزایمر است که در یک کارآزمایی فاز ۳ بزرگ نشان داد می تواند پیشرفت بالینی آلزایمر اولیه را کند کند.
در مطالعه TRAILBLAZER-ALZ 2، این اثر در افراد دارای تاوی پایین یا متوسط بیشتر بود و پاکسازی بسیار قابل توجه آمیلوئید نیز مشاهده شد، اما دونانماب درمان قطعی آلزایمر نیست، حافظه ازدست رفته را برنمی گرداند و بدون خطر نیست. مهمترین نگرانی ایمنی آن ARIA است؛ به همین دلیل انتخاب بیمار و پایش MRI اهمیت اساسی دارد.
دونانماب نشان داده است شاید بتوان سرعت آلزایمر را کاهش داد؛ اما هرچه زودتر بیماری را در مرحله مناسب شناسایی کنیم، احتمالاً فرصت بیشتری برای مداخله خواهیم داشت.
منابع
Sims, J. R., Zimmer, J. A., Evans, C. D., et al. (2023). Donanemab in Early Symptomatic Alzheimer Disease: The TRAILBLAZER-ALZ 2 Randomized Clinical Trial. JAMA, 330(6), 512–527. DOI: 10.1001/jama.2023.13239
Apostolova, L. G., et al. (2025). Amyloid-Related Imaging Abnormalities With Donanemab in Early Symptomatic Alzheimer Disease: Secondary Analysis of the TRAILBLAZER-ALZ and ALZ 2 Randomized Clinical Trials. JAMA Neurology
Pomara, N., & Imbimbo, B. P. (2023). Use of Donanemab in Early Symptomatic Alzheimer Disease. JAMA, 330(23), 2304. DOI: 10.1001/jama.2023.21106
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
