به گزارش خط سلامت لکانماب نخستین دارویی بود که در یک کارآزمایی بزرگ فاز ۳ نشان داد با هدف قرار دادن آمیلوئید می تواند سرعت افت شناختی و عملکردی در آلزایمر اولیه را به شکل معناداری کاهش دهد، اما نکته بسیار مهم این است که لکانماب آلزایمر را درمان نمی کند و بیماری را متوقف نمی کند؛ اثر آن کاهش سرعت پیشرفت و پیشگیری از آلزایمر است.
لکانماب دقیقاً چه چیزی را هدف می گیرد؟
لکانماب یک آنتی بادی مونوکلونال است که به شکل های تجمع یافته و محلول پروتئین آمیلوئید بتا، به ویژه پروتوفیبریل های آمیلوئید، متصل می شود. ایده اصلی این است که این تجمعات آمیلوئید را از مغز پاک کند و در نتیجه بخشی از فرایند بیماری را کاهش دهد.
در کارآزمایی فاز ۳ معروف به CLARITY AD، ۱۷۹۵ فرد مبتلا به آلزایمر اولیه شرکت کردند. افراد یا دچار اختلال شناختی خفیف ناشی از آلزایمر بودند یا دمانس خفیف آلزایمری داشتند و وجود آمیلوئید در مغزشان نیز با PET یا بررسی مایع مغزی ـ نخاعی تأیید شده بود.
این نکته بسیار مهم است که لکانماب برای هر نوع فراموشی و هر مرحله ای از دمانس طراحی نشده است. افراد شرکت کننده در مطالعه، در مراحل اولیه بیماری بودند.
نتیجه مطالعه CLARITY AD چه بود؟
پس از ۱۸ ماه، امتیاز CDR-SB که یکی از معیارهای اصلی سنجش عملکرد شناختی و توانایی های روزمره است، در گروه لکانماب کمتر از گروه دارونما افت کرد.
تغییر متوسط امتیاز در گروه لکانماب ۱٫۲۱ و در گروه دارونما ۱٫۶۶ بود؛ یعنی تفاوت بین دو گروه ۰٫۴۵ امتیاز به نفع لکانماب بود.
اگر بخواهیم آن را ساده تر بیان کنیم، در این مطالعه بیماری در هر دو گروه پیشرفت کرد، اما در گروه لکانماب کمی آهسته تر پیش رفت. این دقیقاً همان نکته ای است که گاهی در اخبار پزشکی گم می شود. لکانماب نگفت: آلزایمر را متوقف می کنم. بلکه شواهد نشان داد: لکانماب میتواند سرعت پیشرفت بیماری را تا حدی کاهش دهد.
این کاهش چقدر بود؟
در گزارش اصلی مطالعه، کاهش نسبی افت در معیار اصلی حدود ۲۷ درصد اعلام شد. اما بهتر است این عدد را با دقت توضیح دهیم.
۲۷ درصد به این معنی نیست که ۲۷ درصد حافظه بیمار برمی گردد یا ۲۷ درصد بیمار درمان می شود. این عدد به تفاوت سرعت افت بین دو گروه در یک معیار مشخص طی ۱۸ ماه اشاره دارد، بنابراین وقتی درباره اثر لکانماب صحبت می کنیم، عبارت علمی تر این است: لکانماب در مطالعه CLARITY AD سرعت افت شناختی و عملکردی را در آلزایمر اولیه نسبت به دارونما کاهش داد.
آیا لکانماب واقعاً آمیلوئید را پاک می کند؟
بله، این یکی از واضح ترین نتایج مطالعه بود. در زیرگروهی از ۶۹۸ شرکت کننده که PET آمیلوئید انجام داده بودند، میزان آمیلوئید مغز در ۱۸ ماه در گروه لکانماب به شکل قابل توجهی کاهش یافت. تفاوت تغییر بار آمیلوئید بین دو گروه حدود ۵۹٫۱ سانتیلوید بود یعنی دارو فقط روی یک تست شناختی اثر نگذاشته بود؛ بلکه واقعاً یکی از اهداف زیستی اصلی بیماری را نیز تغییر داده بود. این موضوع برای علم آلزایمر اهمیت زیادی داشت.
یک سؤال مهمتر
اگر آمیلوئید پاک شود، چرا بیمار کاملاً خوب نمی شود؟ پاسخ به این سؤال ما را به مقاله اول برمی گرداند. آلزایمر فقط آمیلوئید نیست. در مغز بیمار ممکن است همزمان تغییرات: آمیلوئید ، تاو ، التهاب عصبی، آسیب سیناپسی و از دست رفتن نورون ها وجود داشته باشد.
به همین دلیل، حتی اگر بتوانیم مقدار زیادی از آمیلوئید را کاهش دهیم، ممکن است بخشی از آسیب ایجادشده دیگر قابل برگشت نباشد. اینجاست که اهمیت تصویربرداری تاو مطرح می شود که در مقاله اول درباره آن صحبت کردیم.
چرا زمان شروع درمان اهمیت دارد؟
یکی از مهمترین درس هایی که از درمان های ضدآمیلوئید گرفته ایم این است که زمان مداخله اهمیت زیادی دارد. اگر تعداد زیادی از نورون ها از بین رفته باشند، پاک کردن آمیلوئید احتمالاً نمی تواند آنها را دوباره زنده کند.
به همین دلیل لکانماب در مرحله ای از بیماری بررسی و استفاده می شود که فرد هنوز در مرحله اختلال شناختی خفیف یا دمانس خفیف ناشی از آلزایمر قرار دارد. این موضوع ما را به مفهوم تشخیص پیش بالینی و بیومارکرها می رساند؛ موضوعی که در مقاله های بعدی به آن خواهیم پرداخت.
آیا لکانماب برای همه بیماران آلزایمر مناسب است؟
این یکی از مهمترین نکاتی است که باید به مخاطب گفته شود. لکانماب برای آلزایمر اولیه همراه با شواهد پاتولوژی آمیلوئید طراحی شده است، بنابراین اگر فردی فراموشی دارد، صرفاً بر اساس فراموشی نمی توان گفت این فرد باید لکانماب بگیرد.
ابتدا باید مشخص شود مشکل شناختی واقعاً ناشی از آلزایمر است و شواهد پاتولوژی آمیلوئید وجود دارد. همچنین وضعیت پزشکی فرد، داروهای مصرفی، سابقه خونریزی مغزی، وضعیت عروق مغزی و برخی عوامل دیگر باید بررسی شود.
مهمترین عارضه لکانماب چیست؟
یکی از مهمترین نگرانی ها ARIA است.ARIA مخفف Amyloid-Related Imaging Abnormalities است؛ یعنی تغییراتی که در تصویربرداری مغز در ارتباط با درمان های ضدآمیلوئید دیده می شوند دو شکل مهم آن عبارتند از: ARIA-E که بیشتر با تورم یا تجمع مایع همراه است و ARIA-H که به خونریزی های کوچک یا رسوب هموسیدرین مربوط می شود.
در مطالعه CLARITY AD، ARIA-E در ۱۲٫۶ درصد افرادی که لکانماب دریافت کردند، مشاهده شد. بیشتر موارد بدون علامت بودند، اما ARIA می تواند در بعضی بیماران جدی باشد. به همین دلیل درمان با لکانماب نیازمند پایش MRI است.
APOE4 چه نقشی دارد؟
افرادی که APOE ε4 دارند، بهخصوص افرادی که دو نسخه APOE4 دارند، در معرض خطر بالاتری برای ARIA قرار دارند. به همین دلیل وضعیت APOE می تواند در ارزیابی خطر و تصمیم گیری درمانی اهمیت داشته باشد. مطالعه CLARITY AD نیز نشان داد بروز ARIA-E در حاملان APOE ε4 بیشتر بود و در افراد دارای دو نسخه، بالاترین میزان مشاهده شد.
آیا لکانماب هنوز فقط تزریقی است؟
اینجا یکی از تغییرات مهم اخیر اتفاق افتاده است. لکانماب ابتدا به صورت تزریق وریدی استفاده می شد، اما در آمریکا، فرمولاسیون زیرجلدی Leqembi IQLIK نیز برای نگهداری درمان تأیید شده است.
طبق اطلاعات FDA، پس از دوره اولیه درمان، امکان ادامه درمان با لکانماب به شکل وریدی هر چهار هفته یا فرم زیرجلدی ۳۶۰ میلیگرم یکبار در هفته وجود دارد.
و در ژوئیه ۲۰۲۶ FDA یک گام دیگر برداشت و امکان شروع درمان با فرم زیرجلدی در خانه، توسط بیمار یا مراقب، را نیز تأیید کرد. این تغییر از نظر عملی مهم است، زیرا درمان های وریدی نیازمند مراجعه مکرر به مرکز درمانی هستند.
آیا این یعنی لکانماب کاملاً ایمن است؟
هرچه درمان هدفمندتر می شود، لزوماً به معنی بی خطر شدن آن نیست. لکانماب یک درمان جدی است که نیاز به انتخاب درست بیمار، تأیید وجود آمیلوئید، بررسی MRI و پایش عوارض دارد. به همین دلیل نباید آن را با مکمل های حافظه یا داروهای علامتی قدیمی در یک گروه قرار داد. لکانماب یک درمان تعدیل کننده بیماری است و استفاده از آن باید در چارچوب تخصصی انجام شود.
آیا لکانماب حافظه را بهتر میکند؟
این سؤال را هم باید دقیق جواب داد. لکانماب عمدتاً برای کند کردن افت بررسی شده است، نه برای بازگرداندن حافظه ازدست رفته، بنابراین انتظار واقع بینانه این نیست که فرد پس از شروع دارو ناگهان حافظه اش مثل گذشته شود. هدف این است که افت حافظه آهسته تر شود. برای مثال، اگر فردی بدون درمان در یک دوره مشخص سریع تر افت کند، هدف درمان این است که این افت با سرعت کمتری اتفاق بیفتد. این تفاوت بین بهبود علائم و کند کردن روند بیماری بسیار مهم است.
لکانماب در مقایسه با دونانماب
داروی مهم دیگری که همین مسیر را دنبال می کند دونانماب است. دونانماب نیز در مطالعه فاز ۳ TRAILBLAZER-ALZ 2 توانست پیشرفت بالینی را در افراد مبتلا به آلزایمر اولیه کاهش دهد، اما در آن مطالعه نیز ARIA یکی از عوارض مهم بود.
بنابراین سؤال امروز دیگر فقط این نیست که آیا می توان آمیلوئید را هدف گرفت؟؛ بلکه سؤال های جدیدتر شامل کدام بیمار بیشترین سود را می برد؟؛ چه زمانی باید درمان را شروع کرد؟؛ چه میزان آمیلوئید باید پاک شود؟؛ تاو چقدر پیشرفته است؟ و چگونه می توان خطر ARIA را کاهش داد؟ است .اینها موضوعاتی هستند که نسل بعدی پژوهشهای آلزایمر را شکل می دهند.
لکانماب را چگونه باید تعریف کنیم؟
لکانماب یک آنتی بادی ضدآمیلوئید است که در افراد مبتلا به آلزایمر اولیه، با پاکسازی آمیلوئید، توانسته سرعت افت شناختی و عملکردی را تا حدی کاهش دهد؛ اما بیماری را درمان یا متوقف نمی کند و مصرف آن به انتخاب دقیق بیمار و پایش عوارض، بهویژه ARIA، نیاز دارد.
نتیجه گیری
لکانماب یک نقطه عطف در تاریخ درمان آلزایمر محسوب می شود، نه به این دلیل که آلزایمر را درمان کرده است، بلکه به این دلیل که نشان داد تغییر یک فرایند زیستی مشخص در بیماری می تواند با کاهش سرعت افت بالینی همراه باشد.
در مطالعه CLARITY AD، لکانماب هم بار آمیلوئید مغز را به صورت قابل توجهی کاهش داد و هم در مقایسه با دارونما سرعت افت شناختی و عملکردی را در ۱۸ ماه کمتر کرد، اما این درمان محدودیت های مهمی دارد: برای مراحل اولیه بیماری است، نیازمند تأیید پاتولوژی آمیلوئید و پایش ایمنی است و خطر ARIA دارد.
لکانماب نشان داد در آلزایمر می توان فقط علائم را هدف نگرفت؛ می توان بخشی از خود فرایند بیماری را نیز هدف قرار داد. این تغییر، مسیر را برای نسل جدید درمان ها باز کرده است.
منابع
van Dyck, C. H., Swanson, C. J., Aisen, P., et al. (2023). Lecanemab in Early Alzheimer’s Disease. New England Journal of Medicine, 388, 9–21. DOI: 10.1056/NEJMoa2212948
Sims, J. R., Zimmer, J. A., Evans, C. D., et al. (2023). Donanemab in Early Symptomatic Alzheimer Disease: The TRAILBLAZER-ALZ 2 Randomized Clinical Trial. JAMA, 330(6), 512–527. DOI: 10.1001/jama.2023.13239
U.S. Food and Drug Administration. (2025). LEQEMBI (lecanemab-irmb) Prescribing Information
U.S. Food and Drug Administration. (2026). FDA Approves First At-home Starting Dose for Alzheimer’s Disease Treatment
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
