به گزارش خط سلامت گاهی مغز در سکوت تغییر میکند؛ نه با یک اتفاق ناگهانی، بلکه آرامآرام. فرد ابتدا ممکن است یک قرار را فراموش کند، بعد نامها و اطلاعات تازه را سختتر به خاطر بسپارد و در ادامه، حافظه روزمرهاش دچار اختلال شود. از بیرون، این تصویر میتواند بسیار شبیه بیماری آلزایمر باشد، اما در مغز برخی سالمندان، عامل اصلی این افت شناختی ممکن است آمیلوئید و تاوِ مرتبط با آلزایمر نباشد. پژوهشهای کالبدگشایی و مطالعات جدیدتر نشان دادهاند که تجمع غیرطبیعی پروتئین TDP-43 در ساختارهای لیمبیک، بهویژه در سنین بالا، میتواند با یک سندرم فراموشی پیشرونده همراه باشد؛ پدیدهای که در سال ۲۰۱۹ نام Limbic-predominant Age-related TDP-43 Encephalopathy یا LATE گرفت.
LATE دقیقاً چیست؟
LATE مخفف Limbic-predominant Age-related TDP-43 Encephalopathy است؛ در فارسی میتوان آن را «انسفالوپاتی وابسته به سن با غلبه لیمبیک و پروتئین TDP-43» ترجمه کرد.
در این بیماری، پروتئینی به نام TDP-43 به شکل غیرطبیعی در سلولهای عصبی تجمع پیدا میکند. این تغییرات بیشتر ساختارهای مرتبط با حافظه، از جمله آمیگدال و هیپوکامپ، را درگیر میکنند و میتوانند با اختلال حافظه همراه شوند.
نکته جالب اینجاست که LATE از نظر علائم میتواند شبیه آلزایمر باشد؛ به همین دلیل در مطالعات گذشتهنگر، افرادی که در مغزشان LATE وجود داشته، گاهی از نظر بالینی تصویری شبیه «دمانس نوع آلزایمر» نشان دادهاند.
بیماری سنین بسیار بالا
LATE عمدتاً با افزایش سن دیده میشود و خطر آن در سالمندان بسیار مسن افزایش مییابد.
بر اساس گزارش اجماع سال ۲۰۱۹، تغییرات پاتولوژیک LATE در مطالعات کالبدگشایی جمعیتی، در بیش از ۲۰ درصد و در برخی مطالعات تا حدود ۵۰ درصد افراد بالای ۸۰ سال دیده شده است. البته وجود تغییرات پاتولوژیک LATE الزاماً به معنای ابتلای فرد به دمانس نیست؛ شدت و محل درگیری و همچنین وجود سایر آسیبهای مغزی اهمیت دارد.
مغز ممکن است همزمان چند بیماری داشته باشد
یکی از یافتههای مهم درباره LATE این است که الزاماً در مقابل آلزایمر قرار نمیگیرد.
در بسیاری از سالمندان، تغییرات مربوط به LATE میتواند همزمان با تغییرات پاتولوژیک آلزایمر شامل پلاکهای آمیلوئید و آسیبهای مرتبط با تاو وجود داشته باشد.
به همین دلیل، ممکن است یک فرد همزمان بیش از یک فرآیند تخریب عصبی داشته باشد و ترکیب این آسیبها شدت اختلال شناختی را افزایش دهد.
حتی معیارهای بالینی جدیدتر که در سال ۲۰۲۵ پیشنهاد شدهاند، LATE را هم بهعنوان عامل اصلی علائم و هم بهعنوان بیماری همراه با آلزایمر در نظر میگیرند.
چرا تشخیص آن مهم است؟
شاید این سؤال مطرح شود که اگر علائم شبیه آلزایمر است، دانستن نام بیماری چه اهمیتی دارد؟
پاسخ در درمان و پژوهشهای جدید آلزایمر نهفته است.
امروزه درمانهای بیماریتغییردهنده آلزایمر، از جمله درمانهایی که بر پاتولوژی آمیلوئید هدفگذاری میکنند، اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. اگر افت شناختی فرد عمدتاً ناشی از LATE باشد، انتظار نمیرود همان مکانیسم زیستی آلزایمر علت اصلی علائم او باشد.
به همین دلیل، تشخیص افتراقی میان LATE و آلزایمر اهمیت روزافزونی پیدا کرده است؛ بهخصوص در دورهای که درمانهای هدفمند آلزایمر وارد بالین شدهاند.
پس آیا میتوان LATE را در زمان حیات تشخیص داد؟
اینجا یکی از چالشهای بزرگ علمی قرار دارد.
در گزارش اجماع اولیه سال ۲۰۱۹، هنوز نشانگر زیستی اختصاصی و معتبر برای تشخیص LATE در فرد زنده وجود نداشت و تشخیص قطعی پاتولوژیک عمدتاً بر بررسی بافت مغز پس از مرگ متکی بود.
اما وضعیت پژوهش در حال تغییر است.
در سال ۲۰۲۵، پژوهشگران معیارهای بالینی اولیهای برای شناسایی موارد «محتمل» و «ممکن» LATE در زمان حیات پیشنهاد کردند. این معیارها به الگوهایی مانند افت تدریجی حافظه، آتروفی قابل توجه هیپوکامپ و وضعیت نشانگرهای آمیلوئید توجه میکنند؛ با این حال، این معیارها هنوز چارچوب اولیه پژوهشی محسوب میشوند و نیاز به اعتبارسنجی بیشتر دارند.
یک سرنخ مهم در تصویربرداری مغز
LATE بهویژه با درگیری ساختارهای لیمبیک و بخشهای مرتبط با حافظه ارتباط دارد.
مطالعات تصویربرداری نیز آتروفی در لوب تمپورال داخلی، از جمله نواحی مرتبط با هیپوکامپ، و در برخی موارد درگیری مناطق دیگری از مغز را نشان دادهاند. اما MRI بهتنهایی نمیتواند LATE را قطعی تشخیص دهد؛ زیرا بسیاری از الگوهای آتروفی با سایر بیماریهای نورودژنراتیو همپوشانی دارند.
چرا اسم TDP-43 مهم است؟
TDP-43 یک پروتئین طبیعی در سلولهای عصبی است که در تنظیم RNA نقش دارد. در برخی بیماریهای نورودژنراتیو، این پروتئین از وضعیت طبیعی خارج شده و به شکل غیرطبیعی تجمع پیدا میکند.
TDP-43 فقط در LATE دیده نمیشود و در بیماریهایی مانند FTLD-TDP و بخش بزرگی از موارد ALS نیز اهمیت دارد؛ اما الگوی درگیری مغز و زمینه سنی LATE آن را از این بیماریها متمایز میکند.
آیا LATE قابل پیشگیری است؟
هنوز نمیتوان برای LATE نسخه قطعی پیشگیری ارائه کرد.
دانشمندان همچنان در حال بررسی نقش سن، ژنتیک و سایر عوامل زیستی هستند. برخی گونههای ژنتیکی در ژنهایی مانند GRN، TMEM106B، ABCC9، KCNMB2 و APOE با خطر LATE-NC ارتباط نشان دادهاند، اما این یافتهها به معنای آن نیست که وجود یک ژن خاص، ابتلا به LATE را قطعی میکند.
نکتهای که خانوادهها باید بدانند
هر فراموشی در سالمندی آلزایمر نیست؛ اما از طرف دیگر، هر فراموشی هم نباید به LATE نسبت داده شود.
اختلال حافظه میتواند علل متعددی داشته باشد؛ از بیماری آلزایمر و LATE گرفته تا سایر بیماریهای نورودژنراتیو، مشکلات عروقی، داروها، اختلالات خواب و برخی عوامل قابل درمان.
بنابراین وقتی حافظه یک فرد بهطور پیشرونده تغییر میکند، مهمترین کار ارزیابی دقیق پزشکی و شناختی است، نه تشخیصگذاری بر اساس یک علامت منفرد.
جمعبندی:
LATE یکی از مهمترین نمونههای جدیدی است که نشان میدهد «دمانس» یک بیماری واحد نیست.
یک فرد ممکن است علائمی شبیه آلزایمر داشته باشد، اما در مغز او مسیر بیماری متفاوتی در جریان باشد؛ و حتی ممکن است چند آسیب نورودژنراتیو بهطور همزمان وجود داشته باشند.
شناخت LATE نه فقط یک کشف درباره سالمندی، بلکه گامی مهم برای فهم این واقعیت است که یک علامت واحد، مانند فراموشی، الزاماً یک علت واحد ندارد.
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام دکتر مریم سامانی (روانشناس بالینی) کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
