رژیم غذایی بدون گلوتن چیست؟ چه کسانی باید گلوتن را از برنامه غذایی خود حذف کنند؟

به گزارش خط سلامت بسیاری از افراد تصور می‌کنند حذف گلوتن به معنای سالم‌تر غذا خوردن یا کاهش وزن است، اما متخصصان تأکید می‌کنند که این رژیم در درجه نخست یک درمان پزشکی برای برخی بیماری‌هاست و تنها در شرایط خاص توصیه می‌شود.

گلوتن نوعی پروتئین طبیعی است که در برخی غلات مانند گندم، جو و چاودار یافت می‌شود و به خمیر نان و شیرینی خاصیت کشسانی و بافت مناسب می‌بخشد. برای بیشتر افراد، مصرف گلوتن هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما در برخی افراد، سیستم ایمنی یا دستگاه گوارش نسبت به این پروتئین واکنش نشان می‌دهد. در این شرایط، رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن تنها راه کنترل علائم و پیشگیری از آسیب‌های جدی به روده است.

گلوتن چیست؟

گلوتن مجموعه‌ای از پروتئین‌هاست که به‌طور طبیعی در گندم، چاودار و جو وجود دارد. این پروتئین در تهیه انواع نان، ماکارونی، شیرینی، کیک، بیسکویت، پیتزا و بسیاری از غذاهای فرآوری‌شده استفاده می‌شود. علاوه بر این، گلوتن ممکن است به‌عنوان یک ماده افزودنی در برخی سس‌ها، سوپ‌های آماده، فرآورده‌های گوشتی و حتی برخی داروها نیز وجود داشته باشد.

چه کسانی باید رژیم بدون گلوتن را رعایت کنند؟

این رژیم در درجه اول برای افراد مبتلا به بیماری سلیاک ضروری است. سلیاک یک بیماری خودایمنی است که در آن مصرف گلوتن باعث حمله سیستم ایمنی به مخاط روده باریک می‌شود. ادامه مصرف گلوتن در این افراد می‌تواند به تخریب پرزهای روده، سوءجذب مواد مغذی، کم‌خونی، پوکی استخوان، کاهش وزن و مشکلات متعدد دیگر منجر شود.

علاوه بر بیماران مبتلا به سلیاک، برخی افراد به حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن یا آلرژی به گندم مبتلا هستند و ممکن است پس از مصرف گلوتن دچار نفخ، درد شکم، اسهال، خستگی یا سایر علائم گوارشی شوند. تشخیص این بیماری‌ها باید توسط پزشک انجام شود و حذف خودسرانه گلوتن توصیه نمی‌شود.

برچسب مواد غذایی را با دقت بخوانید

یکی از مهم‌ترین اصول رژیم بدون گلوتن، بررسی دقیق برچسب مواد غذایی است. برخی ترکیبات مانند «گندم»، «جو» و «چاودار» به‌وضوح نشان‌دهنده وجود گلوتن هستند، اما برخی مواد نیز به‌صورت پنهان حاوی گلوتن‌اند.

برای مثال، مالت که از جو تهیه می‌شود، اغلب حاوی گلوتن است. همچنین «پروتئین گیاهی هیدرولیزشده» در برخی محصولات ممکن است از گندم تهیه شده باشد. بنابراین، افرادی که به دلایل پزشکی باید گلوتن را حذف کنند، باید همواره برچسب ترکیبات را با دقت مطالعه کنند و به عبارت «بدون گلوتن» (Gluten Free) توجه داشته باشند.

با چه غذاهایی باید خداحافظی کرد؟

رژیم بدون گلوتن به معنای حذف بسیاری از غذاهای رایج تهیه‌شده با آرد گندم است. انواع نان، نان باگت، نان همبرگر، کروسان، شیرینی، کیک، بیسکویت، دونات، پیتزا و بیشتر ماکارونی‌های معمولی در این گروه قرار می‌گیرند.

البته امروزه به دلیل افزایش تقاضا، جایگزین‌های بدون گلوتن برای بیشتر این محصولات در بازار وجود دارد.

جایگزین‌های مناسب برای نان و محصولات آردی

بسیاری از فروشگاه‌ها و سوپرمارکت‌ها نان‌ها و محصولات بدون گلوتن عرضه می‌کنند که از آرد برنج، ذرت، سیب‌زمینی، کاساوا، بادام یا کینوا تهیه شده‌اند. هنگام خرید این محصولات باید اطمینان حاصل شود که روی بسته‌بندی عبارت «۱۰۰ درصد بدون گلوتن» درج شده باشد.

غلاتی که می‌توان با خیال راحت مصرف کرد

برخلاف تصور بسیاری از افراد، حذف گلوتن به معنای حذف همه غلات نیست. برنج، ذرت، کینوا، ارزن، گندم سیاه (Buckwheat) و آمارانت به‌طور طبیعی فاقد گلوتن هستند و می‌توانند جایگزین مناسبی برای غلات حاوی گلوتن باشند.

این مواد علاوه بر تأمین انرژی، فیبر، ویتامین‌ها و مواد معدنی مورد نیاز بدن را نیز فراهم می‌کنند.

پاستای بدون گلوتن

اگرچه بیشتر پاستاهای رایج از آرد گندم تهیه می‌شوند، اما امروزه انواع پاستاهای تهیه‌شده از برنج، ذرت، نخود، عدس یا کینوا نیز در دسترس هستند و می‌توانند جایگزین مناسبی برای افراد مبتلا به سلیاک باشند.

برنج و سیب‌زمینی؛ منابع مطمئن کربوهیدرات

برنج و سیب‌زمینی به‌طور طبیعی فاقد گلوتن هستند و می‌توانند بخش مهمی از کربوهیدرات مورد نیاز بدن را تأمین کنند. این مواد غذایی در صورت مصرف متعادل، گزینه‌های سالمی برای افراد دارای رژیم بدون گلوتن محسوب می‌شوند.

مراقب کراکرها، سوخاری‌ها و غذاهای فرآوری‌شده باشید

بیشتر کراکرها، بیسکویت‌ها و اسنک‌های ترد با آرد گندم تهیه می‌شوند و برای افراد دارای رژیم بدون گلوتن مناسب نیستند. همچنین روکش ترد بسیاری از ناگت‌های مرغ، فیله‌های سوخاری، ماهی سوخاری و غذاهای آماده از آرد گندم تهیه شده است. به همین دلیل، بررسی ترکیبات این محصولات اهمیت زیادی دارد.

گوشت تازه؛ انتخابی ایمن

گوشت قرمز، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ و حبوبات به‌طور طبیعی فاقد گلوتن هستند و می‌توانند بدون نگرانی مصرف شوند. اما درباره فرآورده‌های گوشتی مانند سوسیس، کالباس، هات‌داگ و برخی همبرگرهای صنعتی باید احتیاط کرد، زیرا در فرآیند تولید آن‌ها ممکن است از آرد گندم یا سایر ترکیبات حاوی گلوتن استفاده شده باشد.

آیا رژیم بدون گلوتن باعث کاهش وزن می‌شود؟

برخلاف باور رایج، حذف گلوتن به‌تنهایی موجب کاهش وزن نمی‌شود. در واقع بسیاری از محصولات بدون گلوتن ممکن است قند، چربی یا کالری بیشتری نسبت به نمونه‌های معمولی داشته باشند. کاهش وزن زمانی اتفاق می‌افتد که تعادل کالری دریافتی و مصرفی رعایت شود، نه صرفاً با حذف یک ماده غذایی.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر پس از مصرف نان، ماکارونی یا سایر غذاهای حاوی گندم به‌طور مکرر دچار نفخ، درد شکم، اسهال، کاهش وزن، کم‌خونی یا خستگی مزمن می‌شوید، بهتر است پیش از حذف گلوتن از رژیم غذایی، با پزشک یا متخصص گوارش مشورت کنید. انجام آزمایش‌های تشخیصی پیش از شروع رژیم اهمیت زیادی دارد، زیرا حذف گلوتن می‌تواند نتایج برخی آزمایش‌های مربوط به بیماری سلیاک را تحت تأثیر قرار دهد.

رژیم غذایی بدون گلوتن، اگر به‌درستی و تحت نظر متخصص انجام شود، می‌تواند کیفیت زندگی افراد مبتلا به سلیاک و سایر اختلالات مرتبط با گلوتن را به میزان قابل توجهی بهبود بخشد. با این حال، برای افراد سالم، حذف گلوتن نه‌تنها ضرورتی ندارد، بلکه در صورت جایگزینی نامناسب مواد غذایی، ممکن است به کمبود برخی ویتامین‌ها، مواد معدنی و فیبر نیز منجر شود.