به گزارش خط سلامت در میان نشانگرهای خونی، یکی از مهمترین آنها p-tau217 است؛ شکلی از پروتئین تاو که با پاتولوژی آلزایمر ارتباط نزدیکی دارد.
p-tau217 چیست؟ یک «ردپا» از آنچه در مغز می گذرد
تصور کنید در یک ساختمان، آتش سوزی کوچکی در حال رخ دادن است، اما هنوز شعله ها را نمی بینید. اگر دود از پنجره بیرون بزند، می تواند ردپایی باشد که به شما می گوید داخل ساختمان اتفاقی در حال رخ دادن است.p-tau217 هم تا حدی چنین نقشی دارد.
در فرایند بیماری آلزایمر، پروتئینی به نام تاو (Tau) دچار تغییرات خاصی می شود. یکی از این تغییرات، اضافه شدن گروه های فسفات به تاو در نقطه ای مشخص به نام ۲۱۷ است. به این شکل تغییریافته از تاو، p-tau217 گفته می شود.
نکته جالب اینجاست که مقدار این پروتئین تغییریافته را می توان در خون اندازه گیری کرد، بنابراین پژوهشگران می توانند از p-tau217 به عنوان یک نشانگر زیستی برای بررسی فرایندهای مرتبط با آلزایمر استفاده کنند.
به زبان ساده p-tau217 خودش آلزایمر نیست؛ یک ردپای قابل اندازهگیری از تغییراتی است که در مغز و به ویژه در فرایندهای مرتبط با پاتولوژی آلزایمر رخ می دهند.
و این نکته بسیار مهم است بالا بودن p-tau217 به تنهایی به معنای این نیست که فرد حتماً به آلزایمر مبتلاست. این نتیجه باید در کنار علائم، سابقه پزشکی و سایر ارزیابی ها تفسیر شود.
پس اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم p-tau217 مثل یک «دود» است؛ می تواند زنگ خطر مهمی درباره آنچه در مغز می گذرد به صدا درآورد، اما برای فهمیدن اینکه دقیقاً چه اتفاقی افتاده، باید کل ماجرا را بررسی کرد.
پژوهش های سالهای اخیر نشان داده که p-tau217 خون می تواند در شناسایی پاتولوژی آمیلوئید و تاو عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما این به معنی آن نیست که هر آزمایش p-tau217 به تنهایی می تواند آلزایمر را تشخیص دهد.
p-tau217 اصلاً چیست؟
پروتئین تاو به صورت طبیعی در سلول های عصبی وجود دارد و در حفظ ساختار نورون ها نقش دارد. در بیماری آلزایمر، تاو دچار تغییرات غیرطبیعی می شود. یکی از این تغییرات فسفریلاسیون است. وقتی تاو در محل خاصی به نام ترئونین ۲۱۷ فسفریله شود، به آن p-tau217 گفته می شود.
نکته مهم این است که مقدار p-tau217 در خون می تواند با وجود پاتولوژی آلزایمر در مغز ارتباط داشته باشد. به همین دلیل پژوهشگران آن را یکی از امیدوارکننده ترین بیومارکرهای خونی آلزایمر می دانند.
چرا یک مولکول مغزی را می توان در خون پیدا کرد؟
این سؤال برای مردم کاملاً طبیعی است. مغز از جریان خون جدا نیست. برخی پروتئین ها و قطعات مولکولی مرتبط با فعالیت یا آسیب سلول های عصبی می توانند از سیستم عصبی مرکزی وارد جریان خون شوند. البته مقدار این مواد در خون بسیار کم است و به همین دلیل اندازه گیری آنها سالها دشوار بود.
پیشرفت فناوریهای آزمایشگاهی، به خصوص روش های بسیار حساس برای اندازه گیری پروتئین ها، این امکان را ایجاد کرده است که تغییرات بسیار کوچک p-tau را در خون شناسایی کنیم.
آیا p-tau217 همان آزمایش آلزایمر است؟
خیر. p-tau217 یک بیومارکر است؛ یعنی یک شاخص زیستی که می تواند اطلاعاتی درباره فرایند بیماری بدهد، اما تشخیص یک بیمار فقط با دیدن یک عدد آزمایش انجام نمی شود. پزشک باید نتیجه را در کنار: شرح حال، وضعیت شناختی، معاینه، داروهای مصرفی، سایر بیماریها و در صورت نیاز سایر آزمایش های زیستی تفسیر کند.
p-tau217 چقدر دقیق است؟
اینجا دلیل شهرت این آزمایش مشخص می شود. یک مطالعه بزرگ منتشرشده در JAMA Neurology در سال ۲۰۲۴ نشان داد p-tau217 پلاسما توانایی بالایی برای تشخیص پاتولوژی آمیلوئید و تاو دارد.
در این مطالعه، p-tau217 نسبت به چند نشانگر خونی دیگر عملکرد بهتری داشت و دقت آن به اندازه ای بود که پژوهشگران آن را گزینه ای بسیار امیدوارکننده برای استفاده بالینی دانستند.
اما نکته مهم این است که دقت یک تست در محیط پژوهشی الزاماً به معنی عملکرد یکسان آن در همه آزمایشگاه ها و برای همه بیماران نیست.
خبر مهم ۲۰۲۵: آزمایش خون وارد مرحله کاربرد بالینی شد
در سال ۲۰۲۵، انجمن آلزایمر و متخصصان آزمایشگاهی یک راهنمای بالینی برای استفاده از بیومارکرهای خونی در تشخیص بیماری آلزایمر منتشر کردند.
این راهنما نشان می دهد برخی تستهای خونی با عملکرد بالا می توانند در افراد دارای علائم شناختی، به عنوان بخشی از فرایند تشخیص مورد استفاده قرار گیرند؛ اما استفاده از آنها باید بر اساس اعتبارسنجی علمی و استانداردهای مشخص انجام شود.
این تغییر بسیار مهم است، زیرا آزمایش خون می تواند نسبت به PET و نمونه گیری مایع مغزی ـ نخاعی بسیار ساده تر باشد.
آیا می توان قبل از شروع فراموشی آلزایمر را تشخیص داد؟
از نظر علمی، بله، تا حدی امکان شناسایی تغییرات زیستی قبل از علائم وجود دارد. اما اینجا باید بین دو مفهوم تفاوت بگذاریم: وجود پاتولوژی آلزایمر و ابتلا به دمانس آلزایمری این دو یکی نیستند.
ممکن است فردی سالها قبل از ایجاد اختلال حافظه قابل توجه، تغییرات آمیلوئید و تاو داشته باشد. به این مرحله در پژوهش های آلزایمر، مرحله پیش بالینی (preclinical Alzheimer's disease) گفته می شود.
پس اگر p-tau217 مثبت باشد، فرد حتماً آلزایمر می گیرد؟
نه. این یکی از خطرناک ترین برداشت های نادرست از آزمایش خون آلزایمر است. مثبت بودن یک بیومارکر به معنی این نیست که می توان با قطعیت گفت: شما در آینده حتماً دچار دمانس خواهید شد.
بیومارکر می تواند شواهدی از یک فرایند پاتولوژیک ارائه کند، اما زمان شروع علائم و سرعت پیشرفت بیماری در افراد مختلف متفاوت است. سن، ژنتیک، سلامت عروقی، خواب، سبک زندگی و سایر عوامل نیز اهمیت دارند.
p-tau217 چه تفاوتی با APOE4 دارد؟
این دو را نباید با هم اشتباه گرفت. APOE4 یک عامل ژنتیکی است. یعنی نوعی از ژن APOE است که خطر ابتلا به آلزایمر را افزایش می دهد، اما داشتن آن به معنی ابتلای قطعی به بیماری نیست.
در مقابل، p-tau217 یک نشانگر زیستی است که می تواند اطلاعاتی درباره فرایندهای پاتولوژیک در حال وقوع بدهد.
به زبان ساده APOE4 بیشتر درباره «زمینه و خطر» اطلاعات می دهد. p-tau217 بیشتر درباره «فرایند بیماری» اطلاعات می دهد. این تفاوت برای فهم نسل جدید تشخیص آلزایمر بسیار مهم است.
آیا p-tau217 جای PET را می گیرد؟
احتمالاً در همه موارد نه. PET همچنان می تواند اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره محل و میزان پاتولوژی در مغز ارائه کند. اما آزمایش خون یک مزیت بسیار بزرگ دارد: ساده تر، کمهزینه تر و قابل تکرارتر است. به همین دلیل یک مدل احتمالی آینده می تواند اینگونه باشد: مرحله اول: آزمایش خون؛ اگر نتیجه واضح باشد: ارزیابی بالینی و تصمیم گیری
اگر نتیجه مبهم باشد یا تصمیم درمانی حساس باشد: PET یا CSF این رویکرد می تواند تعداد افرادی را که به آزمایشهای تهاجمی تر یا گران تر نیاز دارند کاهش دهد.
مطالعه ای که اهمیت زیادی دارد
در یک مطالعه بزرگ منتشرشده در JAMA در سال ۲۰۲۵، پژوهشگران یک آزمایش خون مبتنی بر p-tau217 را در محیط مراقبت واقعی بررسی کردند.
نتایج نشان داد تست های خونی مبتنی بر p-tau217 می توانند در شناسایی پاتولوژی آلزایمر عملکرد بسیار خوبی داشته باشند، بهخصوص وقتی از آستانه های مشخص و روش های استاندارد استفاده شود.
اما نویسندگان تأکید کردند استفاده بالینی نیازمند استانداردسازی، اعتبارسنجی و توجه به جمعیت مورد آزمایش است.
یعنی آینده احتمالاً به سمت یک آزمایش خون برای همه نمی رود؛ بلکه به سمت آزمایش خون استانداردشده در یک مسیر تشخیصی دقیق حرکت می کند.
آیا در سال ۲۰۲۶ آزمایش خون آلزایمر واقعاً وارد مطب ها شده است؟
در برخی کشورها و مراکز، بله؛ اما دسترسی و نحوه استفاده بسیار متفاوت است. در آمریکا، انجمن آلزایمر در سال ۲۰۲۵ معیارهایی برای استفاده مناسب از آزمایش های خون منتشر کرد و در سال ۲۰۲۶ نیز داده های جدیدی درباره عملکرد آنها در محیط های واقعی ارائه شد.
در AAIC 2026 گزارش هایی ارائه شد که نشان می داد برخی آزمایش های خونی آلزایمر در محیط های مراقبت اولیه و تخصصی می توانند دقت تشخیصی بالایی داشته باشند، اما این موضوع به این معنی نیست که هر آزمایش تجاری که با عنوان «تست آلزایمر» فروخته می شود، اعتبار یکسانی دارد.
چرا نباید هر تست اینترنتی را خرید؟
چون بین یک بیومارکر تأییدشده در مطالعات معتبر و یک تست تجاری که ادعا می کند آلزایمر را تشخیص می دهد فاصله زیادی وجود دارد.
اعتبار آزمایش باید بر اساس مواردی مانند: روش اندازهگیری، آزمایشگاه، اعتبارسنجی، جمعیت مورد مطالعه، حساسیت و ویژگی و دستورالعمل استفاده بررسی شود، بنابراین اگر کسی آزمایش خون آلزایمر انجام داده، نباید نتیجه را بدون تفسیر متخصص به عنوان «تشخیص قطعی» در نظر بگیرد.
p-tau217 و داروهای جدید چه ارتباطی دارند؟
لکانماب و دونانماب برای افرادی طراحی شده اند که پاتولوژی آمیلوئید دارند و در مراحل مشخصی از بیماری قرار گرفته اند.
اگر آزمایش خون بتواند با دقت بالا افرادی را که احتمالاً پاتولوژی آلزایمر دارند شناسایی کند، ممکن است در آینده مسیر رسیدن بیمار به ارزیابی تخصصی و درمان بسیار ساده تر شود. یعنی شاید به جای اینکه ابتدا برای تعداد زیادی از افراد PET انجام دهیم، از آزمایش خون برای غربالگری یا تریاژ استفاده کنیم.
البته اینکه یک آزمایش خون دقیقاً در چه مرحله ای و برای چه تصمیمی استفاده شود، هنوز در حال استاندارد شدن است.
آینده تشخیص آلزایمر ممکن است این شکلی باشد
فرض کنید فردی ۶۲ ساله برای اولین بار با شکایت حافظه به پزشک مراجعه می کند. امروز ممکن است پزشک بعد از ارزیابی شناختی، بر اساس شرایط بیمار آزمایش های مختلفی درخواست کند. در آینده ممکن است یک مسیر ساده تر شکل بگیرد: ارزیابی شناختی؛ آزمایش خون p-tau217، اگر نتیجه نشان دهنده احتمال بالای پاتولوژی آلزایمر باشد، بررسی تخصصی تر؛ در صورت نیاز PET یا CSF، تعیین مرحله بیماریو تصمیم درباره درمان.
این مدل هنوز در حال تکامل است، اما می تواند دسترسی به تشخیص زیستی آلزایمر را بسیار آسان تر کند.
یک تغییر بسیار مهمتر در راه است
اگر بتوانیم آلزایمر را قبل از شروع دمانس شناسایی کنیم، سؤال اصلی پزشکی تغییر خواهد کرد. امروز می پرسیم:
چگونه دمانس را درمان کنیم؟ اما در آینده ممکن است سؤال این باشد: چگونه قبل از آسیب گسترده مغز، بیماری را شناسایی و مداخله کنیم؟
این همان نقطه ای است که تشخیص زودهنگام، بیومارکرهای خونی و درمان های ضدآمیلوئید به یکدیگر می رسند.
از نگاه دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و استاد دانشگاه
آلزایمر دیگر فقط بیماری ای نیست که وقتی حافظه از دست رفت بتوانیم آن را ببینیم. علم امروز به سمت شناسایی تغییرات زیستی بیماری، سالها پیش از شکل گیری دمانس، حرکت کرده است. p-tau217 یکی از مهمترین بیومارکرهایی است که این امکان را جدی تر کرده است.
اما یک نکته را نباید فراموش کرد: p-tau217 یک حکم تشخیصی نیست. این نشانگر می تواند سرنخ بسیار ارزشمندی از پاتولوژی آلزایمر در اختیار ما بگذارد، اما نتیجه آن باید در کنار وضعیت شناختی، علائم، سابقه پزشکی و در صورت نیاز سایر بیومارکرها تفسیر شود.
شاید اهمیت واقعی p-tau217 در این باشد که آینده تشخیص آلزایمر را از تصویری که بیماری را با فراموشی تعریف می کرد، به سمت شناسایی زیستی و زودهنگام بیماری تغییر می دهد؛ یعنی زمانی که هنوز ممکن است فرصت بیشتری برای مداخله وجود داشته باشد.
یک هشدار مهم
تشخیص زودهنگام همیشه به معنی نتیجه بهتر نیست.اگر به فردی بگوییم که بیومارکرهای مرتبط با آلزایمر دارد، اما هنوز هیچ علامتی ندارد، باید بدانیم: چه کاری می توانیم برای او انجام دهیم؟ این سؤال اخلاقی و پزشکی بسیار مهم است. اگر درمان مؤثر و ایمن در اختیار باشد، دانستن زودهنگام می تواند بسیار ارزشمند باشد. اما اگر نتیجه فقط اضطراب ایجاد کند و هیچ اقدام مؤثری نتوانیم انجام دهیم، باید نحوه استفاده از آزمایش را با دقت بیشتری بررسی کنیم. به همین دلیل آزمایش خون آلزایمر فقط یک مسئله آزمایشگاهی نیست؛ یک مسئله بالینی و اخلاقی هم هست.
یادگیری در 1 دقیقه
p-tau217 یکی از مهمترین بیومارکرهای خونی نسل جدید آلزایمر است و شواهد پژوهشی نشان می دهند می تواند با پاتولوژی آمیلوئید و تاو در مغز ارتباط نزدیکی داشته باشد، اما p-tau217 تشخیص قطعی آلزایمر نیست و مثبت شدن آن پیش بینی قطعی دمانس نیست.
ارزش واقعی این فناوری در این است که ممکن است در آینده تشخیص زیستی آلزایمر را از روش های پیچیده و گران به یک آزمایش خون ساده تر و قابل دسترس تر نزدیک کند.
و اگر این اتفاق بیفتد، شاید یکی از بزرگترین تغییرات پزشکی آلزایمر رخ دهد: بیماری را نه زمانی که حافظه به شدت از دست رفته، بلکه زمانی که هنوز فرصت مداخله وجود دارد، شناسایی کنیم.
منابع
Hampel, H., et al. (2023). Blood-based biomarkers for Alzheimer's disease: Current state and future perspectives. Nature Reviews Neurology
Janelidze, S., et al. (2024). Plasma p-tau217 in Alzheimer's disease: diagnostic performance and association with amyloid and tau pathology. JAMA Neurology
Palmqvist, S., et al. (2020). Discriminative Accuracy of Plasma Phospho-tau217 for Alzheimer Disease vs Other Neurodegenerative Disorders. JAMA, 324(8), 772–781. DOI: 10.1001/jama.2020.12134
Ashton, N. J., et al. (2024). Plasma p-tau217 and p-tau181 as biomarkers of Alzheimer's disease pathology. Nature Medicine
Alzheimer's Association. (2025). Clinical Practice Guideline for the Use of Blood-Based Biomarkers in Alzheimer's Disease
Hansson, O., et al. (2025). The Alzheimer's Association appropriate use recommendations for blood biomarkers in Alzheimer's disease. Alzheimer's & Dementia
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
