به گزارش خط سلامت آیا واقعاً جویدن آدامس مغز را آرامتر می کند، تمرکز را افزایش می دهد و از شدت استرس می کاهد یا همه اینها صرفاً یک باور عمومی است؟
برای سالهای طولانی، پژوهشگران توجه چندانی به عمل جویدن نداشتند. جویدن عملی خودکار به نظر می رسید که تنها با غذا خوردن ارتباط دارد. اما در دهه ۲۰۰۰ میلادی، نتایج چند پژوهش غیرمنتظره توجه دانشمندان را جلب کرد. در این مطالعات مشاهده شد افرادی که هنگام انجام تکالیف ذهنی آدامس می جویدند، گاهی عملکرد بهتری در آزمون های توجه، حافظه کاری و سرعت واکنش نشان می دادند. مهمتر از آن، بسیاری از شرکت کنندگان احساس می کردند آرامتر هستند و فشار روانی کمتری را تجربه می کنند.
همین یافته ها باعث شد پژوهشگران این پرسش را مطرح کنند آیا عمل جویدن می تواند بر عملکرد مغز اثر بگذارد یا تنها یک احساس ذهنی ایجاد می کند.
امروزه پاسخ دانشمندان محتاطانه اما امیدوارکننده است. شواهد علمی نشان می دهد جویدن آدامس در برخی شرایط واقعاً می تواند استرس ادراک شده را کاهش دهد، اما این اثر نه جادویی است و نه برای همه افراد یکسان رخ میدهد.
مغز هنگام استرس چه اتفاقی را تجربه می کند؟
برای درک نقش آدامس، ابتدا باید بدانیم هنگام استرس در مغز چه رخ می دهد. زمانی که فرد با موقعیتی تهدیدکننده یا پراسترس روبرو می شود، شبکه ای از ساختارهای مغزی فعال می شوند. یکی از مهمترین آنها آمیگدالا یا بادامه مغز است؛ بخشی که تهدیدها را شناسایی می کند و به بدن فرمان آماده باش می دهد. در ادامه، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال فعال می شود و هورمون کورتیزول در خون افزایش می یابد. همزمان ضربان قلب بیشتر می شود، تنفس تغییر می کند و بدن برای مقابله با خطر آماده می شود.
اگر این وضعیت تنها چند دقیقه طول بکشد، واکنشی طبیعی و حتی مفید است. اما زمانی که استرس ساعت ها یا روزها ادامه پیدا کند، افزایش مداوم کورتیزول می تواند تمرکز، حافظه، خواب و حتی سلامت قلب و سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، پژوهشگران همواره به دنبال راهکارهای ساده ای بوده اند که بتوانند شدت این پاسخ استرسی را کاهش دهند.
آیا جویدن آدامس واقعاً کورتیزول را کاهش می دهد؟
یکی از مهمترین مطالعات در این زمینه توسط اندرو شولی (Andrew Scholey) و همکارانش انجام شد. آنان دریافتند افرادی که در شرایط پراسترس آدامس می جویدند، نسبت به گروهی که آدامس نمی جویدند، استرس ذهنی کمتری را گزارش کردند. علاوه بر این، در برخی آزمایش ها کاهش خفیفی در سطح کورتیزول بزاق نیز مشاهده شد.
این یافته بسیار مهم بود، زیرا برای نخستین بار نشان می داد تأثیر آدامس تنها یک احساس ذهنی نیست و ممکن است با تغییرات زیستی نیز همراه باشد.
البته همه مطالعات چنین نتیجه ای را تأیید نکرده اند. برخی پژوهش ها کاهش معنی داری در کورتیزول پیدا نکردند، اما حتی در همان مطالعات نیز شرکت کنندگان اغلب احساس آرامش بیشتری را گزارش کرده بودند. به همین دلیل، امروزه پژوهشگران معتقدند اثر آدامس بر استرس احتمالاً از ترکیب چند سازوکار مختلف ناشی می شود و تنها به کاهش کورتیزول محدود نیست.
حرکت فک چگونه فعالیت مغز را تغییر می دهد؟
در نگاه نخست، بعید به نظر میرسد حرکت ساده عضلات فک بتواند بر عملکرد مغز اثر بگذارد، اما مغز انسان شبکه ای پیچیده و به شدت بهم پیوسته است.
مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده اند هنگام جویدن، جریان خون در برخی نواحی قشر پیش پیشانی افزایش پیدا می کند. این بخش از مغز مسئول تصمیم گیری، تنظیم هیجان، برنامه ریزی و حفظ توجه است. افزایش خون رسانی به این ناحیه می تواند یکی از دلایل بهبود نسبی تمرکز در هنگام جویدن آدامس باشد.
از سوی دیگر، برخی پژوهشگران معتقدند حرکات ریتمیک فک نوعی ورودی حسی مداوم برای مغز ایجاد می کند. این ورودی ممکن است شبکه های عصبی مرتبط با برانگیختگی بیش از حد را تعدیل کرده و احساس آرامش بیشتری ایجاد کند. به بیان ساده، مغز بخشی از منابع پردازشی خود را به این فعالیت منظم اختصاص می دهد و در نتیجه از شدت افکار مزاحم یا نگرانی های مکرر کاسته می شود.
نظریه دیگری نیز مطرح شده است. برخی دانشمندان بر این باورند جویدن می تواند مشابه برخی رفتارهای خودتنظیمی مانند ضرب گرفتن با پا، فشردن توپ استرس یا حتی نوازش آرام دست عمل کند؛ رفتارهایی که بدون آنکه فرد متوجه باشد، به تنظیم هیجان کمک می کنند.
آیا همه پژوهش ها با هم موافق هستند؟
پاسخ منفی است و همین موضوع نشان می دهد نباید درباره اثر آدامس اغراق کرد. در مرورهای مقالات علمی منتشرشده طی سالهای اخیر، پژوهشگران به این نتیجه رسیده اند بیشتر مطالعات کاهش خفیف تا متوسط استرس یا بهبود عملکرد شناختی را گزارش کرده اند، اما اندازه این اثر معمولاً کوچک است و در همه افراد دیده نمی شود.
دلیل این اختلاف نیز روشن است. نوع آدامس، مدت زمان جویدن، شرایط آزمایش، میزان استرس افراد، سن شرکت کنندگان و حتی شخصیت آنها می تواند بر نتیجه نهایی اثر بگذارد. بنابراین نمی توان انتظار داشت همه افراد تنها با جویدن یک آدامس، احساس آرامش چشمگیری پیدا کنند.
از سوی دیگر، بسیاری از مطالعات در محیط آزمایشگاه انجام شده اند و هنوز به پژوهش های بزرگتر در شرایط واقعی زندگی نیاز است.
آیا جویدن آدامس حافظه و تمرکز را هم بهتر می کند؟
کاهش استرس تنها مزیتی نیست که برای آدامس مطرح شده است. از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، پژوهشگران متوجه شدند برخی افرادی که هنگام انجام فعالیت های ذهنی آدامس می جویند، در آزمون های توجه، سرعت پردازش اطلاعات و حافظه کاری عملکرد بهتری از خود نشان می دهند. این یافته ها به ویژه در میان دانشجویان، رانندگان، کارکنان مراکز کنترل ترافیک و افرادی که ساعت های طولانی پشت رایانه کار می کنند، توجه زیادی را به خود جلب کرد.
با این حال، همانطور که در بسیاری از حوزه های علوم اعصاب دیده می شود، نتایج همه مطالعات یکسان نبود. برخی پژوهش ها بهبود معنی داری در عملکرد شناختی گزارش کردند، در حالی که برخی دیگر چنین اثری را نیافتند. مرور مطالعات نشان می دهد اگر هم این اثر وجود داشته باشد، معمولاً کوچک است و بیشتر در فعالیت هایی دیده میشود که به توجه پایدار، هوشیاری و سرعت واکنش نیاز دارند، نه در همه انواع حافظه یا یادگیری. به بیان دیگر، جویدن آدامس ممکن است به فرد کمک کند در یک جلسه طولانی یا هنگام انجام کاری یکنواخت هوشیارتر بماند، اما نمی تواند جایگزین خواب کافی، تغذیه مناسب یا روش های علمی افزایش تمرکز شود.
چرا بعضی افراد احساس می کنند آدامس واقعاً آنها را آرام می کند؟
یکی از توضیحاتی که روانشناسان مطرح می کنند، مفهوم «رفتارهای خودتنظیمی» است. انسان هنگام اضطراب، گاهی بطور ناخودآگاه رفتارهایی تکرارشونده انجام می دهد؛ مانند تکان دادن پا، بازی کردن با خودکار، لمس انگشتان یا جویدن آدامس. این رفتارهای ریتمیک می توانند تا حدی احساس کنترل را افزایش دهند و شدت تنش روانی را کاهش دهند.
از دیدگاه علوم اعصاب، احتمال می رود جویدن آدامس با فعال کردن مسیرهای حسی و حرکتی، بخشی از منابع مغز را به یک فعالیت یکنواخت و قابل پیش بینی اختصاص دهد. در نتیجه، فرصت کمتری برای درگیر شدن در افکار مزاحم، نشخوار ذهنی یا نگرانی های مداوم باقی می ماند. البته این فرضیه هنوز بطور کامل اثبات نشده و پژوهش ها درباره سازوکار دقیق آن ادامه دارد.
آیا نوع آدامس اهمیت دارد؟
بیشتر پژوهشهای معتبر از آدامس بدون قند استفاده کرده اند. علت این انتخاب روشن است؛ آدامس های حاوی قند در صورت مصرف مکرر می توانند خطر پوسیدگی دندان را افزایش دهند، در حالی که آدامس های بدون قند، به ویژه انواع حاوی زایلیتول، نهتنها این خطر را کمتر می کنند، بلکه با افزایش ترشح بزاق به سلامت دهان و دندان نیز کمک می کنند.
گاهی گفته می شود آدامس نعناع تمرکز را بیشتر می کند. اگرچه برخی مطالعات چنین اثری را گزارش کرده اند، هنوز شواهد علمی کافی وجود ندارد که بتوان با اطمینان گفت طعم خاصی نسبت به سایر طعم ها برتری دارد. بنابراین، اگر هدف کاهش استرس یا افزایش تمرکز باشد، مهمتر از طعم، بدون قند بودن آدامس است.
آیا جویدن آدامس برای همه بی خطر است؟
در بیشتر افراد سالم، جویدن متعادل آدامس مشکلی ایجاد نمی کند، اما این توصیه برای همه صدق نمی کند. افرادی که به اختلالات مفصل گیجگاهی ـ فکی (TMJ)، درد مزمن فک یا دندان قروچه مبتلا هستند، ممکن است با جویدن طولانی مدت آدامس علائم شان تشدید شود. همچنین مصرف زیاد آدامس های حاوی شیرین کننده هایی مانند سوربیتول یا مانیتول در برخی افراد می تواند باعث نفخ، دلدرد یا اسهال شود.
به همین دلیل، حتی اگر آدامس بتواند تا حدی احساس آرامش ایجاد کند، استفاده از آن باید متعادل باشد و در صورت وجود مشکلات فک یا دندان، بهتر است با دندانپزشک یا پزشک مشورت شود.
آنچه پژوهش ها به ما می گویند؛ نه بیشتر، نه کمتر
یکی از اشتباهات رایج در فضای مجازی این است که نتایج چند مطالعه کوچک بهعنوان یک حقیقت قطعی معرفی می شوند. درباره آدامس نیز چنین اتفاقی افتاده است. در سالهای اخیر حتی یک متاآنالیز درباره اثر آدامس بر اضطراب و استرس منتشر شد، اما بعدها آن مقاله رسماً از سوی ناشر پس گرفته شد (Retracted) و دیگر نباید بهعنوان مدرک علمی معتبر به آن استناد کرد. این موضوع اهمیت ارزیابی انتقادی منابع علمی را نشان می دهد.
در مقابل، مرورهای روایتی و مطالعات بالینی معتبر نشان می دهند جویدن آدامس ممکن است در برخی شرایط باعث کاهش استرس ادراک شده، افزایش هوشیاری و بهبود نسبی عملکرد شناختی شود، اما اندازه این اثر معمولاً کوچک است و به عوامل متعددی مانند نوع فعالیت، مدت جویدن، زمان روز و ویژگی های فردی بستگی دارد.
آدامس درمان اضطراب نیست
این نکته شاید مهمترین پیام این مقاله باشد. اگر فردی به اختلال اضطراب فراگیر، حملات پانیک، وسواس فکری ـ عملی یا استرس مزمن مبتلا باشد، جویدن آدامس نمی تواند جایگزین درمان های مبتنی بر شواهد مانند روان درمانی، اصلاح سبک زندگی یا درمان دارویی شود.
در بهترین حالت، آدامس را می توان یک ابزار کمکی ساده، ارزان و در دسترس دانست که ممکن است در برخی موقعیت های روزمره، مانند قبل از یک سخنرانی، هنگام مطالعه یا در محیط کار، اندکی از احساس فشار روانی بکاهد. اما اگر اضطراب کیفیت زندگی فرد را مختل کرده باشد، مراجعه به روانشناس بالینی یا روانپزشک همچنان بهترین انتخاب است.
حرف آخر
شاید عجیب به نظر برسد حرکت ساده عضلات فک بتواند بر عملکرد مغز اثر بگذارد، اما علوم اعصاب بارها نشان داده است که رفتارهای به ظاهر ساده نیز می توانند پیامدهای پیچیده ای در شبکه های عصبی داشته باشند. شواهد موجود نشان می دهد جویدن آدامس در برخی افراد با کاهش احساس استرس، افزایش هوشیاری و بهبود محدود تمرکز همراه است، اما این اثر نه آنقدر بزرگ است که بتوان آن را درمان اضطراب نامید و نه آنقدر قطعی که برای همه افراد یکسان باشد.
بنابراین اگر هنگام روزهای پراسترس سراغ یک آدامس بدون قند می روید، احتمالاً این عادت بی فایده نیست؛ اما نباید از آن انتظار معجزه داشت. سلامت روان همچنان بیش از هر چیز به خواب کافی، فعالیت بدنی، روابط اجتماعی سالم، مدیریت استرس و در صورت نیاز، دریافت کمک تخصصی وابسته است.
منابع
Scholey A, Haskell C, Robertson B, et al. Chewing gum alleviates negative mood and reduces cortisol during acute laboratory psychological stress.Physiology & Behavior. 2009
Smith AP. Chewing gum and stress reduction.Journal of Oral Rehabilitation.2019
Allen AP, Smith AP. Chewing gum: cognitive performance, mood, well-being and associated physiology. BioMed Research International. 2015
Johnson AJ, Jenks R, Miles C, et al. Chewing gum moderates multi-task induced shifts in stress, mood and alertness. Appetite. 2011.
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام کلیک کنید.
تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
