به گزارش خط سلامت تجربه جهانی همهگیری COVID-19 نشان داد که بیماری های زئونوتیک (منتقل شونده از حیوان به انسان) می توانند فراتر از جسم و بدن، ساختار روانی و اجتماعی انسان را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
از منظر روانشناسی سلامت، انسان در برابر بیماری هایی که منشأ حیوانی دارند، مرگ و میر بالا ایجاد می کنند، نامرئی اند و اطلاعات محدودی درباره آنها وجود دارد، واکنش اضطرابی شدیدتری نشان می دهد. هانتاویروس دقیقاً در همین گروه قرار می گیرد.
چرا هانتاویروس اضطراب شدیدی ایجاد می کند؟
۱. ترس تکاملی از آلودگی و بیماری
روانشناسان تکاملی معتقدند مغز انسان دارای نوعی «سیستم ایمنی رفتاری» (Behavioral Immune System) است؛ سیستمی که قبل از ابتلای واقعی، انسان را نسبت به نشانه های بیماری حساس می کند.
جوندگان در بسیاری از فرهنگ ها با آلودگی، مرگ و بیماری پیوند ذهنی دارند، بنابراین حتی شنیدن نام بیماری ای که توسط موش منتقل می شود، می تواند واکنش های عمیق هیجانی ایجاد کند.
مطالعات منتشرشده در Health Psychology Review نشان داده اند که بیماری های مرتبط با حیوانات، نسبت به بیماری های غیرزئونوتیک، اضطراب بیشتری در مردم ایجاد می کنند.
اضطراب سلامت (Health Anxiety)
هانتاویروس به دلیل علائم اولیه مبهم، می تواند اضطراب سلامت شدیدی ایجاد کند. فرد ممکن است:
- هر تب یا درد عضلانی را نشانه بیماری بداند،
- دائماً بدن خود را بررسی کند،
- در اینترنت به جستجوی وسواس گونه علائم بپردازد یا دچار فاجعه سازی ذهنی شود.
این فرایند در روانشناسی با عنوان خودبیمارانگاری ناشی از سرچ اینترنت ( Cyberchondria) شناخته می شود.
پس از پاندمی کرونا، حساسیت عمومی نسبت به علائم تنفسی و ویروس های نوپدید افزایش یافته و همین مسئله می تواند واکنش های اضطرابی نسبت به هانتاویروس را تشدید کند.
نقش رسانه ها در ترس جمعی
مطالعات روانشناسی رسانه نشان می دهند هرچه بیماری نادرتر، مرگبارتر و اسرارآمیزتر باشد، رسانه ها پوشش هیجانی تری به آن می دهند.
عباراتی مانند: «ویروس کشنده»، «بیماری مرموز» یا «ویروس مرگبار موشی» می توانند سیستم هشدار مغز (آمیگدالا) را فعال کنند و احساس خطر دائمی ایجاد نمایند.
این پدیده در نظریه «Amplification of Risk» توضیح داده می شود؛ یعنی رسانه ها می توانند ادراک خطر را بسیار بزرگ تر از خطر واقعی کنند.
اثرات روانی قرنطینه و ترس از آلودگی
اگرچه هانتاویروس معمولاً همهگیری وسیع انسانی ایجاد نمی کند، اما ترس از بیماری های عفونی می تواند رفتارهای مشابه پاندمی ها را فعال کند:
- اجتناب افراطی از محیط بیرون
- شستشوی وسواس گونه
- حساسیت شدید به نظافت
- بی اعتمادی اجتماعی
- اضطراب مزمن.
در برخی افراد مستعد، این وضعیت می تواند علائم:
- اختلال اضطراب فراگیر
- اختلال وسواس فکری - عملی (OCD)
یا PTSD مرتبط با بیماری را تشدید کند.
هانتاویروس و روانشناسی عدم قطعیت
یکی از مهمترین عوامل اضطراب انسانی، «ابهام» است. مغز انسان معمولاً خطر مشخص را بهتر از خطر ناشناخته تحمل می کند.
هانتاویروس برای بسیاری از مردم ناشناخته است، اطلاعات عمومی کمی درباره آن وجود دارد و تصاویر ذهنی مبهم، اما ترسناک ایجاد می کند.
مطالعات علوم اعصاب نشان می دهند عدم قطعیت طولانی مدت می تواند:
- سطح کورتیزول را افزایش دهد،
- سیستم هشدار مغز را فعال نگه دارد
- فرسودگی روانی ایجاد کند.
تأثیر بیماری های زئونوتیک بر روابط اجتماعی
از دیدگاه جامعه شناسی پزشکی، بیماری های حیوان زاد گاهی موجب انگ اجتماعی، ترس از مناطق روستایی، ترس از حیوانات و حتی بیگانه هراسی
می شوند.
در بسیاری از اپیدمی ها، انسان ها تلاش می کنند «منبع خطر» را به گروهی خاص نسبت دهند تا احساس کنترل بیشتری داشته باشند.
این پدیده در روانشناسی اجتماعی با مفهوم قربانی سازی اجتماعی ( Scapegoating) شناخته می شود.
تأثیر روانی بر بیماران مبتلا
افراد مبتلا به بیماری های شدید ویروسی ممکن است پس از بهبود نیز با مشکلات روانی روبرو شوند:
- اضطراب مرگ،
- افسردگی،
- احساس آسیبپذیری،
- حملات پانیک،
- PTSD.
پژوهش های انجام شده روی بیماران بستری در ICU نشان داده اند تجربه نارسایی تنفسی شدید می تواند خاطرات تروماتیک طولانی مدت ایجاد کند.
نقش مغز و سیستم ایمنی
مطالعات جدید در حوزه Psychoneuroimmunology نشان می دهند که ارتباط پیچیده ای میان:
- سیستم ایمنی،
- التهاب،
- و مغز وجود دارد.
در عفونت های شدید ویروسی، افزایش سایتوکاین های التهابی می تواند با خستگی شدید، افسردگی، اختلال خواب و مشکلات شناختی همراه شود.
برخی پژوهشگران معتقدند بخشی از علائم روانی پس از بیماری های ویروسی ناشی از اثر مستقیم التهاب بر مغز است.
چرا آموزش علمی مهم است؟
World Health Organization تأکید می کند که اطلاع رسانی علمی دقیق، مهمترین ابزار کاهش اضطراب عمومی در بحران های سلامت است.
زمانی که مردم راه انتقال بیماری را بدانند، میزان واقعی خطر را درک کنند و روش های پیشگیری مؤثر را یاد بگیرند، احساس کنترل روانی افزایش می یابد و اضطراب کاهش پیدا می کند.
هانتاویروس چیست؟
از نظر پزشکی، هانتاویروس گروهی از ویروس های RNA دار است که عمدتاً توسط جوندگان منتقل می شوند و می توانند دو سندرم اصلی ایجاد کنند:
۱. سندرم ریوی هانتاویروس (Hantavirus Pulmonary Syndrome)
که باعث:
- تب،
- درد عضلانی،
- تنگی نفس،
- و نارسایی شدید ریوی می شود.
۲. تب خونریزی دهنده همراه با سندرم کلیوی(Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome)
که بیشتر با:
- خونریزی،
- افت فشار خون،
- و آسیب کلیوی همراه است.
نتیجهگیری
هانتاویروس تنها یک بیماری عفونی نیست؛ بلکه نمونه ای مهم از تأثیر متقابل زیست شناسی، روانشناسی و جامعه است. ترس از بیماری های ناشناخته می تواند به اندازه خود بیماری قدرت داشته باشد.
شناخت علمی، آموزش عمومی و مدیریت رسانه ای مسئولانه، نقش کلیدی در جلوگیری از تبدیل یک تهدید پزشکی به بحران روانی جمعی دارند.
منابع
- Asmundson, G. J. G., & Taylor, S. (2020).Coronaphobia: Fear and the 2019-nCoV outbreak. Journal of Anxiety Disorders, 70, 102196. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2020.102196
- Brooks, S. K., Webster, R. K., Smith, L. E., Woodland, L., Wessely, S., Greenberg, N., & Rubin, G. J. (2020). The psychological impact of quarantine and how to reduce it: Rapid review of the evidence. The Lancet, 395(10227), 912–920. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30460-8
- Hjelle, B., & Torres-Pérez, F. (2010). Hantaviruses in the Americas and their role as emerging pathogens. Viruses, 2(12), 2559–2586. https://doi.org/10.3390/v2122559
- Jonsson, C. B., Figueiredo, L. T. M., & Vapalahti, O. (2010). A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease. Clinical Microbiology Reviews, 23(2), 412–441. https://doi.org/10.1128/CMR.00062-09
- Kruger, D. H., Figueiredo, L. T. M., Song, J. W., & Klempa, B. (2015). Hantaviruses—Globally emerging pathogens. Journal of Clinical Virology, 64, 128–136. https://doi.org/10.1016/j.jcv.2014.08.033
- Schaller, M., & Park, J. H. (2011). The behavioral immune system (and why it matters). Current Directions in Psychological Science, 20(2), 99–103. https://doi.org/10.1177/0963721411402596
- Slovic, P. (1987). Perception of risk. Science, 236(4799), 280–285. https://doi.org/10.1126/science.3563507
- Taylor, S. (2019).The Psychology of Pandemics: Preparing for the Next Global Outbreak of Infectious Disease. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.
- Vaheri, A., Strandin, T., Hepojoki, J., Sironen, T., Henttonen, H., Mäkelä, S., & Mustonen, J. (2013). Uncovering the mysteries of hantavirus infections. Nature Reviews Microbiology, 11(8), 539–550. https://doi.org/10.1038/nrmicro3066
- Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS).Retrieved from: https://www.cdc.gov/hantavirus
- World Health Organization. (2024). Hantavirus fact sheets and outbreak reports. Retrieved from:https://www.who.int/
تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
