به گزارش خط سلامت، به همین دلیل، قهوه و شکلات ممکن است برای مدتی احساس انرژی یا لذت ایجاد کنند، اما نمیتوان آنها را درمانی برای اضطراب، افسردگی یا مشکلات خلقی دانست.
چرا بعضی خوراکیها بر احساس ما اثر میگذارند؟
غذا و نوشیدنی فقط انرژی مورد نیاز بدن را تأمین نمیکنند. بو، طعم، بافت و تجربه خوردن نیز میتوانند بخشهایی از مغز را فعال کنند که با لذت، انگیزه، حافظه و پاداش ارتباط دارند. مغز بهتدریج یاد میگیرد بعضی خوراکیها را با موقعیتهای خاص پیوند دهد. اگر فرد بارها هنگام خستگی قهوه بنوشد یا در زمان ناراحتی شکلات بخورد، ممکن است میان آن حالت هیجانی و آن خوراکی ارتباطی شکل بگیرد.
در چنین شرایطی، تمایل به قهوه یا شکلات همیشه نشانه گرسنگی واقعی نیست. گاهی بدن به غذا نیاز دارد و گاهی مغز در جستوجوی تجربهای سریع از انرژی، آرامش یا پاداش است. تشخیص این دو وضعیت میتواند به فرد کمک کند رابطه آگاهانهتری با خوردن و نوشیدن داشته باشد.
قهوه چگونه احساس خوابآلودگی را کاهش میدهد؟
کافئین یکی از پرمصرفترین مواد روانفعال در جهان است. این ماده با مسدودکردن گیرندههای آدنوزین در مغز عمل میکند. آدنوزین طی ساعات بیداری در بدن افزایش مییابد و در ایجاد احساس خستگی و خوابآلودگی نقش دارد. وقتی کافئین اثر آدنوزین را بهطور موقت محدود میکند، فرد ممکن است هوشیاری، تمرکز و احساس انرژی بیشتری تجربه کند.
با این حال، قهوه انرژی ازدسترفته بدن را جایگزین نمیکند و نیاز واقعی به خواب را از بین نمیبرد. کافئین بیشتر پیام خستگی را برای مدتی کمرنگ میکند. به همین دلیل، ممکن است فرد پس از نوشیدن قهوه احساس کند توان بیشتری دارد، در حالی که بدن همچنان به استراحت نیاز دارد.
اگر قهوه برای جبران کمخوابی مداوم مصرف شود، ممکن است چرخهای شکل بگیرد که در آن فرد روزها برای بیدارماندن کافئین بیشتری دریافت میکند، شبها دیرتر یا بیکیفیتتر میخوابد و روز بعد دوباره به قهوه نیاز پیدا میکند.
قهوه برای همه اثر یکسانی ندارد
واکنش افراد به کافئین یکسان نیست. ژنتیک، سن، وزن، عادت مصرف، کیفیت خواب، داروها، شرایط جسمی و میزان حساسیت دستگاه عصبی میتوانند شدت اثر کافئین را تغییر دهند. مقداری که برای یک فرد فقط هوشیاری ایجاد میکند، ممکن است در فردی دیگر با تپش قلب، لرزش، بیقراری، تحریکپذیری یا افزایش اضطراب همراه شود.
یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نشان داد ارتباط مصرف کافئین با علائم اضطرابی به مقدار مصرف وابسته است و در دوزهای بالاتر، بهویژه بیش از ۴۰۰ میلیگرم، این ارتباط قویتر میشود. با این حال، این یافته به معنای اضطرابآوربودن هر فنجان قهوه نیست، زیرا میزان کافئین انواع قهوه و نوشیدنیهای انرژیزا متفاوت است و حساسیت افراد نیز تفاوت دارد.
در افراد مبتلا به اختلال پانیک، حساسیت به اثرات جسمانی کافئین میتواند بیشتر باشد. یک مرور نظاممند و متاآنالیز نشان داد دوزهای بالای کافئین ممکن است در برخی از این افراد اضطراب یا حمله پانیک ایجاد کند. بیشتر مطالعات بررسیشده از دوزهایی حدود ۴۰۰ تا ۷۵۰ میلیگرم استفاده کرده بودند؛ بنابراین نتایج آنها را نمیتوان مستقیماً به مصرف معمول یک فنجان قهوه تعمیم داد.
زمان مصرف قهوه نیز اهمیت دارد
اثر کافئین تنها به مقدار آن وابسته نیست. زمان مصرف نیز میتواند بر خواب و خلق اثر بگذارد. نوشیدن قهوه در ساعات پایانی روز ممکن است زمان بهخوابرفتن را طولانی کند یا کیفیت خواب را کاهش دهد. خواب ناکافی نیز میتواند خستگی، تحریکپذیری، کاهش تمرکز و آسیبپذیری در برابر اضطراب را افزایش دهد.
در نتیجه، ممکن است قهوه در کوتاهمدت احساس خستگی را کاهش دهد، اما مصرف دیرهنگام یا بیش از اندازه آن به شکل غیرمستقیم حال روانی فرد را در روزهای بعد بدتر کند. بررسی زمان مصرف، مقدار دریافت روزانه و واکنش بدن، مهمتر از تقسیمکردن قهوه به یک نوشیدنی کاملاً مفید یا کاملاً مضر است.
چرا هنگام ناراحتی شکلات جذابتر میشود؟
شکلات ترکیبی از طعم شیرین، چربی، بافت خوشایند و عطر کاکائو را در اختیار مغز قرار میدهد. این ویژگیها میتوانند سیستم پاداش را فعال کنند و احساس لذت کوتاهمدتی ایجاد کنند. مغز انسان بهطور طبیعی به غذاهای خوشطعم و پرانرژی توجه نشان میدهد، زیرا این غذاها در گذشته منابع ارزشمندی برای بقا محسوب میشدند.
اگر خوردن شکلات بارها با کاهش موقت ناراحتی همراه شود، مغز این ارتباط را یاد میگیرد. در دفعات بعد، حتی پیش از خوردن، دیدن، بوییدن یا تصور شکلات میتواند انتظار دریافت پاداش را فعال کند. به همین دلیل، میل به شکلات ممکن است در زمان استرس، تنهایی، خستگی یا بیحوصلگی بیشتر شود.
این میل الزاماً به معنای ضعف اراده نیست. بخشی از آن میتواند نتیجه یادگیری، عادت، دسترسی آسان به خوراکی و تلاش مغز برای تنظیم سریع هیجان باشد. مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که خوردن به تنها راه فرد برای تحمل احساسات ناخوشایند تبدیل شود.
آیا ترکیبات کاکائو بر خلق اثر میگذارند؟
کاکائو حاوی ترکیباتی مانند پلیفنولها و فلاوانولهاست که آثار احتمالی آنها بر عملکرد عروقی، شناخت و خلق بررسی شده است. در یک کارآزمایی تصادفی، دوسوکور و کنترلشده با دارونما، ۷۲ فرد سالم به مدت ۳۰ روز نوشیدنیهایی با مقادیر متفاوت پلیفنول کاکائو دریافت کردند. گروه دریافتکننده مقدار بالاتر پلیفنول، افزایش برخی شاخصهای خودگزارششده آرامش و رضایت را نشان داد؛ اما بهبود معناداری در عملکرد شناختی مشاهده نشد و اثر فوری مشخصی نیز بر خلق گزارش نشد.
نتایج این مطالعه نشان میدهد بعضی ترکیبات کاکائو ممکن است بر برخی جنبههای احساس و خلق اثر داشته باشند، اما این شواهد برای معرفی شکلات بهعنوان درمان افسردگی یا اضطراب کافی نیست. همچنین باید میان کاکائوی خالص، شکلات تلخ، شکلات شیری و محصولات سرشار از قند و چربی تفاوت قائل شد. نتایج پژوهش درباره ترکیبات کاکائو را نمیتوان به همه انواع شکلات تعمیم داد.
لذت کوتاهمدت با درمان تفاوت دارد
خوردن شکلات ممکن است برای مدتی کوتاه احساس لذت، آرامش یا حواسپرتی ایجاد کند. این تجربه واقعی است، اما با درمان یک اختلال روانی تفاوت دارد. افسردگی، اضطراب و مشکلات پایدار خلقی تحت تأثیر عوامل زیستی، روانی و اجتماعی متعددی قرار دارند و با یک خوراکی خاص درمان نمیشوند.
گاهی فرد پس از خوردن شکلات حال بهتری پیدا میکند، زیرا گرسنگی او کاهش یافته، تجربه حسی خوشایندی داشته یا برای چند دقیقه از فشار روانی فاصله گرفته است. گاهی نیز احساس آرامش به خاطرهها و معناهایی مربوط میشود که در گذشته با شکلات پیوند خوردهاند. بنابراین اثر شکلات فقط به ترکیبات شیمیایی آن محدود نیست و یادگیری، انتظار و تجربه شخصی نیز در آن نقش دارند.
غذا خوردن هیجانی چگونه شکل میگیرد؟
غذا خوردن هیجانی زمانی اتفاق میافتد که فرد برای مدیریت احساساتی مانند اضطراب، خشم، تنهایی، بیحوصلگی یا غم سراغ غذا میرود، بدون آنکه الزاماً گرسنگی جسمانی داشته باشد. این رفتار ممکن است در کوتاهمدت تنش را کاهش دهد، اما اگر به الگوی اصلی تنظیم هیجان تبدیل شود، میتواند احساس گناه، کاهش کنترل و تکرار چرخه خوردن را به دنبال داشته باشد.
هدف از توجه به این الگو، ممنوعکردن قهوه یا شکلات نیست. مسئله اصلی این است که فرد بتواند میان نیاز جسمانی و نیاز هیجانی تفاوت بگذارد. توجه به زمان آخرین وعده غذایی، نشانههای بدنی گرسنگی، شدت احساسات و موقعیتی که میل به خوردن در آن ایجاد شده است، میتواند به شناسایی این تفاوت کمک کند.
بدن غذا میخواهد یا مغز پاداش؟
پیش از خوردن یا نوشیدن میتوان برای چند لحظه توقف کرد و بررسی کرد که میل ایجادشده از کجا میآید. گرسنگی جسمانی معمولاً بهتدریج افزایش مییابد و با گزینههای غذایی مختلف برطرف میشود. میل هیجانی اغلب ناگهانی است و معمولاً خوراکی مشخصی مانند شکلات، شیرینی یا قهوه را هدف قرار میدهد.
این تمایز همیشه آسان نیست و قرار نیست به قضاوت یا سرزنش فرد منجر شود. گاهی خوردن شکلات صرفاً یک انتخاب لذتبخش است و مشکلی ایجاد نمیکند. نگرانی زمانی شکل میگیرد که فرد بهطور مداوم برای فرار از احساسات ناخوشایند غذا بخورد یا برای مقابله با خستگی، خواب و استراحت را با کافئین جایگزین کند.
قهوه و شکلات میتوانند احساس فرد را تغییر دهند، اما هرکدام از مسیر متفاوتی عمل میکنند. کافئین با کاهش موقت اثر آدنوزین، احساس خوابآلودگی را کم میکند و هوشیاری را افزایش میدهد، اما در برخی افراد یا در مقادیر بالا میتواند اضطراب، بیقراری و اختلال خواب ایجاد کند. شکلات نیز به دلیل طعم، انرژی، ترکیبات کاکائو و ارتباطی که مغز میان آن و تجربه پاداش برقرار کرده است، ممکن است لذت یا آرامش کوتاهمدتی ایجاد کند.
هیچیک از این دو ماده جایگزین خواب کافی، تغذیه متعادل، تنظیم هیجان یا درمان تخصصی اختلالات روانی نیستند. پرسش اصلی تنها این نیست که قهوه یا شکلات حال فرد را بهتر میکند یا نه؛ مهمتر این است که این مصرف در چه زمانی، چه مقداری و برای پاسخ به کدام نیاز انجام میشود.
منابع
Liu C, Wang L, Zhang C, et al. Caffeine intake and anxiety: a meta-analysis. Frontiers in Psychology. 2024;15:1270246. doi:10.3389/fpsyg.2024.1270246
Klevebrant L, Frick A. Effects of caffeine on anxiety and panic attacks in patients with panic disorder: A systematic review and meta-analysis. General Hospital Psychiatry. 2022;74:22–31. doi:10.1016/j.genhosppsych.2021.11.005
Pase MP, Scholey AB, Pipingas A, et al. Cocoa polyphenols enhance positive mood states but not cognitive performance: a randomized, placebo-controlled trial. Journal of Psychopharmacology. 2013;27(5):451–458. doi:10.1177/0269881112473791
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
