مغز رنگ ها را فقط نمی بیند؛ به آنها واکنش نشان می دهد
رنگ ها تنها یک ویژگی ظاهری اشیا نیستند. زمانی که نور با طول موج های مختلف وارد چشم می شود، سلول های شبکیه آن را به پیام های عصبی تبدیل می کنند. این پیام ها پس از رسیدن به قشر بینایی، با شبکه هایی از مغز که مسئول تنظیم هیجان، حافظه، توجه و تصمیم گیری هستند ارتباط برقرار می کنند.
به همین دلیل است که ورود به یک اتاق با دیوارهای آبی ملایم یا فضایی با رنگ های تند و اشباع شده، می تواند احساس متفاوتی در ما ایجاد کند؛ احساسی که گاهی حتی پیش از آنکه متوجه آن شویم، در مغز شکل گرفته است.
البته دانشمندان تأکید می کنند رنگ ها به تنهایی احساسات ما را کنترل نمی کنند. تجربه های شخصی، فرهنگ، نور محیط، اندازه فضا و حتی شخصیت افراد نیز در برداشت آنها از رنگ نقش دارند. پژوهشی که نشان داد رنگ می تواند نوع تفکر را تغییر دهد.
در سال ۲۰۰۹ پژوهشگران دانشگاه بریتیش کلمبیا یکی از مشهورترین مطالعات روانشناسی رنگ را منتشر کردند. آنها از صدها شرکت کننده خواستند مجموعه ای از آزمون های شناختی را در محیطهایی با رنگ های مختلف انجام دهند.
نتایج جالب بود. افرادی که در محیط قرمز قرار داشتند، در تکالیفی که نیازمند دقت، توجه به جزئیات و تشخیص خطا بود، عملکرد بهتری داشتند. در مقابل، افرادی که در محیط آبی کار می کردند، در آزمون های خلاقیت، ایده پردازی و حل مسئله نمرات بالاتری به دست آوردند.
پژوهشگران توضیح دادند رنگ قرمز احتمالاً مغز را در وضعیت هوشیاری و آمادگی بیشتری قرار می دهد، در حالی که آبی احساس امنیت و آرامش ایجاد می کند و ذهن را برای تفکر آزادتر آماده می سازد.
این یافته بعدها در مطالعات دیگری نیز تا حدی تأیید شد، هرچند پژوهشگران هشدار دادند شدت این اثرها نسبتاً محدود است و به شرایط آزمایش و ویژگی های افراد بستگی دارد.
آیا رنگ دیوار می تواند اضطراب را کمتر کند؟
این پرسش سال هاست ذهن روانشناسان محیطی را به خود مشغول کرده است. بررسی پژوهش های انجام شده نشان می دهد رنگ های ملایم، به ویژه طیف های آبی، سبز و رنگ های خنثی، در بسیاری از افراد احساس آرامش بیشتری ایجاد می کنند. به همین دلیل است که این رنگ ها در اتاق های بستری بیمارستان، کلینیک های روانشناسی و مراکز توانبخشی بسیار رایج هستند.
در مقابل، رنگ های بسیار تند، به ویژه قرمز خالص یا نارنجی بسیار اشباع، می توانند در برخی افراد باعث افزایش برانگیختگی فیزیولوژیک شوند. مطالعات نشان داده اند قرار گرفتن طولانی مدت در چنین محیطهایی ممکن است ضربان قلب و میزان هوشیاری را اندکی افزایش دهد.
با این حال، پژوهشگران تأکید می کنند این تغییرات معمولاً کوچک هستند و نباید آنها را با درمان اضطراب اشتباه گرفت. رنگ دیوار نمی تواند جای روان درمانی یا دارودرمانی را بگیرد، اما می تواند بخشی از محیطی باشد که احساس آرامش بیشتری ایجاد می کند.
چرا بیمارستان ها از رنگ های آبی و سبز استفاده می کنند؟
اگر به بیمارستان های جدید، بخش های مراقبت ویژه یا کلینیک های سلامت روان دقت کنید، متوجه خواهید شد که استفاده از رنگ های تند در آنها بسیار محدود است.
دلیل این انتخاب فقط زیبایی نیست. پژوهش های روانشناسی محیطی نشان داده اند ترکیب نور طبیعی، رنگ های ملایم، وجود گیاهان و طراحی ساده فضا می تواند استرس بیماران را کاهش دهد، رضایت آنها از محیط را افزایش دهد و حتی تجربه درد را تا حدی قابل تحملتر کند.
به همین دلیل، امروزه در بسیاری از مراکز درمانی دنیا، رنگ به عنوان یکی از اجزای «طراحی مبتنی بر شواهد» در نظر گرفته می شود؛ رویکردی که هدف آن بهبود سلامت از طریق طراحی محیط است.
آیا یک رنگ برای همه بهترین انتخاب است؟
واکنش افراد به رنگ ها کاملاً یکسان نیست. برای مثال، ممکن است رنگ سبز برای فردی یادآور طبیعت و آرامش باشد، اما برای فرد دیگری خاطره ای ناخوشایند را زنده کند. همچنین تفاوت های فرهنگی نیز اهمیت زیادی دارند. رنگ سفید در بسیاری از کشورهای غربی نماد پاکیزگی است، اما در برخی فرهنگ های آسیایی با سوگواری ارتباط دارد.
حتی شدت نور، اندازه اتاق و رنگ وسایل نیز می توانند برداشت ما از یک رنگ را کاملاً تغییر دهند. به همین دلیل، متخصصان طراحی داخلی توصیه می کنند رنگ دیوار همیشه در کنار سایر ویژگی های محیط انتخاب شود، نه به صورت جداگانه.
اگر هدف آرامش و تمرکز باشد، چه رنگی مناسب تر است؟
بر اساس شواهد موجود، برای فضاهایی مانند اتاق مطالعه، دفتر کار یا اتاق خواب، استفاده از رنگ های ملایم و کم اشباع معمولاً انتخاب مناسب تری است. آبی روشن، سبز ملایم، خاکستری روشن، کرم و رنگ های نزدیک به طبیعت، در بیشتر پژوهش ها با احساس آرامش بیشتری همراه بوده اند.
در مقابل، اگر فضایی برای فعالیت های کوتاه مدت، پرانرژی یا خلاقانه طراحی می شود، استفاده محدود و هوشمندانه از رنگ های گرم نیز می تواند مفید باشد؛ البته نه به اندازه ای که باعث خستگی یا تحریک بیش از حد شود.
رنگ فقط یکی از قطعات پازل سلامت روان است
گاهی تبلیغات چنین القا می کنند که با رنگ کردن دیوارها می توان اضطراب، افسردگی یا کاهش تمرکز را درمان کرد، اما علم چنین ادعایی را تأیید نمی کند.
سلامت روان حاصل تعامل عوامل متعددی مانند خواب کافی، فعالیت بدنی، روابط اجتماعی، تغذیه، نور طبیعی، استرس های زندگی و سلامت جسمانی است. رنگ محیط می تواند تجربه حضور در یک فضا را دلپذیرتر کند، اما نقش آن در مقایسه با این عوامل محدودتر است.
به بیان دیگر، اگر اتاقی با رنگ آرامش بخش داشته باشید اما خواب کافی نداشته باشید، ساعت ها در معرض استرس باشید و هیچ فعالیت بدنی انجام ندهید، تغییر رنگ دیوار به تنهایی اثر قابل توجهی بر سلامت روان شما نخواهد داشت.
نکته آخر
رنگ دیوار اتاق بیش از آنچه تصور می کنیم با مغز ارتباط دارد، اما نه آنقدر که برخی تبلیغات ادعا می کنند. پژوهش های علوم اعصاب و روانشناسی محیطی نشان می دهند رنگ ها می توانند بر احساس آرامش، میزان برانگیختگی و حتی نوع عملکرد شناختی اثر بگذارند، اما این اثرها معمولاً ظریف، وابسته به شرایط و متفاوت در افراد مختلف هستند. اگر قصد تغییر فضای خانه یا محل کار را دارید، انتخاب رنگ های ملایم در کنار نور مناسب، تهویه خوب، حضور گیاهان و نظم محیط می تواند فضایی ایجاد کند که مغز در آن احساس آرامش و تمرکز بیشتری داشته باشد؛ تغییری کوچک که در کنار سایر عادت های سالم، به بهبود کیفیت زندگی کمک می کند.
منابع
Elliot AJ, Maier MA. Color Psychology: Effects of Perceiving Color on Psychological Functioning in Humans. Annual Review of Psychology. 2014;65:95–120
Mehta R, Zhu RJ. Blue or Red? Exploring the Effect of Color on Cognitive Task Performances. Science. 2009;323(5918):1226–1229
Küller R, Mikellides B, Janssens J. Color, arousal, and performance—A comparison of three experiments. Color Research & Application. 2009;34(2):141–152
O'Connor Z. Colour psychology and colour therapy: Caveat emptor. Color Research & Application. 2011;36(3):229–234
Dalke H, Littlefair P, Loe D, et al. Colour and lighting in hospital design. Optics & Laser Technology. 2006;38(4–6):343–365
Ulrich RS, Zimring C, Zhu X, et al. A Review of the Research Literature on Evidence-Based Healthcare Design. HERD. 2008;1(3):61–125
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
