وقتی مغز در گذشته گیر می‌ کند/ چرا خاطرات تروماتیک ناگهان برمی‌ گردند؟

به گزارش خط سلامت، بعد از خودتان می پرسید: چرا دوباره یاد آن ماجرا افتادم؟ من که داشتم زندگی ام را می کردم.

این تجربه یکی از جنبه های پیچیده روانشناسی تروما را نشان می دهد: چرا بعضی خاطرات فقط به گذشته تعلق ندارند و گاهی با شدت و زنده بودنشان، احساس حضور دوباره در موقعیت را ایجاد می کنند؟

خاطره ناخوشایند با خاطره تروماتیک چه تفاوتی دارد؟

همه ما خاطرات ناخوشایند داریم. ممکن است شکست عاطفی، دعوای خانوادگی یا اتفاقی خجالت آور را سال ها بعد به یاد بیاوریم و ناراحت شویم. با این حال، معمولاً می دانیم که آن اتفاق در گذشته رخ داده است.

پس از تجربه تروما، یادآوری رویداد گاهی شکل متفاوتی پیدا می کند. ممکن است فرد کابوس ببیند، تصاویر ناخواسته به ذهنش بیایند یا در برابر محرکی خاص واکنشی شدید نشان دهد. گاهی نیز خاطره از نظر هیجانی چنان زنده می شود که فرد برای مدتی احساس می کند دوباره در همان موقعیت قرار گرفته است.

بازآزمایی ناخواسته رویداد یکی از گروه های اصلی علائم اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD است. این تجربه می تواند به شکل خاطرات مزاحم، کابوس، فلش بک یا واکنش روانی و جسمانی شدید به یادآورهای رویداد بروز کند.

چرا یک بو می تواند خاطره ای بزرگ را زنده کند؟

مغز بخش های مختلف یک تجربه را به هم پیوند می دهد: صدا، بو، مکان، چهره، نور، احساس های بدنی و حتی موقعیت اجتماعی. اگر این عناصر هنگام تجربه ای تهدیدکننده با هیجان شدیدی همراه شوند، ممکن است بعدها به یادآور آن رویداد تبدیل شوند.

برای مثال، کسی که تصادف رانندگی را تجربه کرده است، ممکن است با شنیدن صدای ترمز احساس خطر کند. فردی که در یک رابطه تجربه ناخوشایندی داشته است، شاید با شنیدن لحنی خاص دچار اضطراب شود. محرک امروز ممکن است کوچک باشد، اما مغز آن را با تجربه ای پرتنش پیوند داده است.

نگاه روانشناختی دکتر مریم سامانی: چرا هنوز احساس می کنم آنجا هستم؟

در اتاق درمان، گاهی فرد می گوید: دکتر، می دانم آن اتفاق تمام شده، اما وقتی آن صحنه به ذهنم می آید، انگار دوباره همان جا هستم.

اینجا باید میان دانستن اینکه خطر پایان یافته و احساس کردن اینکه خطر پایان یافته تفاوت گذاشت. ممکن است فرد از نظر منطقی بداند حادثه سال ها پیش رخ داده، اما سیستم هشدار بدنش در برابر محرکی خاص همچنان واکنش نشان دهد.

درمانگر قرار نیست به فرد بگوید فقط فراموشش کن؛ حافظه با دستور از بین نمی رود. پرسش مهم تر این است که چه چیزی خاطره را فعال می کند و مغز در زمان حال چه معنایی به آن می دهد؟ فهم این تفاوت می تواند مسیر درمان را روشن تر کند.

آیا مغز خاطره تروماتیک را بد ذخیره می کند؟

گاهی گفته می شود مغز خاطره تروما را بد ذخیره می کند، اما بهتر است این تعبیر را با احتیاط به کار ببریم. خاطره تروماتیک سامانه ای کاملاً جدا از حافظه های دیگر نیست. مانند دیگر خاطرات، یادآوری آن می تواند تحت تأثیر توجه، هیجان، زمینه و فرایندهای یادگیری قرار بگیرد.

در PTSD، شبکه های مغزی مرتبط با تشخیص تهدید، پردازش هیجان، حافظه و تنظیم شناختی ممکن است الگوهای متفاوتی از فعالیت نشان دهند. اما این به معنای وجود یک فایل خراب در مغز نیست که بتوان آن را به سادگی پاک کرد. مغز و حافظه پیچیده تر از این هستند.

چرا بعضی خاطرات تکه تکه به نظر می رسند؟

بعضی افراد پس از تجربه ای شدید می گویند: جزئیات زیادی یادم نیست، اما یک تصویر، بو یا صدا را خیلی واضح به خاطر دارم.

این تجربه ممکن است با نحوه توجه و پردازش اطلاعات در شرایط استرس شدید ارتباط داشته باشد. وقتی فرد احساس تهدید می کند، توجه او ممکن است به بخش هایی از محیط معطوف شود که در آن لحظه برای بقا مهم تر به نظر می رسند. به همین دلیل، خاطره رویداد ممکن است از نظر فرد با یک خاطره روزمره تفاوت داشته باشد.

با این حال، پژوهش ها درباره اینکه خاطرات تروماتیک تا چه اندازه پراکنده یا ناپیوسته اند، نتیجه های کاملاً یکسانی ندارند. خاطرات تروما نیز مانند دیگر خاطرات انسانی ممکن است با گذشت زمان تغییر کنند یا بازسازی شوند. بنابراین اطمینان فرد به یک خاطره، به تنهایی تضمین نمی کند که همه جزئیات آن دقیقاً با واقعیت تاریخی مطابقت داشته باشد. این نکته در درمان و ارزیابی روایت های مربوط به تروما اهمیت دارد.

چرا هرچه بیشتر تلاش می کنیم فکر نکنیم، فکر برمی گردد؟

یکی از تجربه های رایج این است که فرد به خودش می گوید: نباید به آن فکر کنم؛ اما کمی بعد همان فکر دوباره به ذهنش برمی گردد.

پژوهش های روانشناسی، سرکوب فکر یا تلاش عمدی برای کنار زدن یک فکر را بررسی کرده اند. در بعضی شرایط، به ویژه وقتی فرد خسته یا تحت فشار است، این تلاش می تواند دسترسی ذهنی به همان فکر را بیشتر کند. البته این اتفاق همیشه رخ نمی دهد.

جنگ دائمی با تجربه های ذهنی ممکن است چرخه توجه و اضطراب را تقویت کند. به همین دلیل، بسیاری از رویکردهای درمانی به جای تلاش برای بیرون راندن اجباری خاطره، به فرد کمک می کنند رابطه متفاوتی با خاطره و واکنش های ناشی از آن پیدا کند.

محرک تروما همیشه روشن و قابل شناسایی نیست

گاهی فرد می داند چه چیزی واکنشش را برانگیخته است، اما گاهی علت بلافاصله مشخص نیست. ممکن است پس از یک روز کاری ناگهان مضطرب شود، در رابطه ای تازه به رفتاری معمولی واکنش شدیدی نشان دهد یا با شنیدن آهنگ، بوی عطر یا رسیدن فصل خاصی احساس ناخوشایندی پیدا کند.

ثبت موقعیت ها و واکنش ها می تواند به شناسایی الگوها کمک کند. فرد می تواند از خودش بپرسد: چه اتفاقی افتاد؟ پیش از واکنشم چه چیزی دیدم یا شنیدم؟ چه فکری از ذهنم گذشت؟ بدنم چه واکنشی نشان داد؟ بعد از آن چه کردم؟

این یادداشت ها جای تشخیص پزشکی یا روان شناختی را نمی گیرند، اما ممکن است الگوهایی را آشکار کنند که در حالت عادی به چشم نمی آیند.

وقتی گذشته وارد یک رابطه تازه می شود

گاهی خاطره تروما با بازگشت مستقیم یک صحنه فعال نمی شود و در رابطه های تازه خودش را نشان می دهد. فردی که در گذشته خیانت دیده، ممکن است دیر جواب دادن پیام شریک زندگی اش را نشانه خطر بداند. کسی که در رابطه قبلی تحت کنترل بوده، شاید از پرسش ساده شریک جدیدش درباره برنامه روزانه احساس تهدید کند. فردی که تجربه طرد شدن داشته، ممکن است فاصله کوتاه عاطفی را به معنای ترک شدن تفسیر کند.

گذشته لزوماً واقعیت امروز را تعیین نمی کند، اما می تواند بر شیوه تفسیر آن اثر بگذارد. همین جاست که تجربه تروما با دلبستگی و روانشناسی رابطه پیوند پیدا می کند.

آیا برای بهبود باید همه جزئیات را تعریف کنیم؟

نه. این تصور که برای درمان تروما حتماً باید همه جزئیات تجربه را تعریف کرد، بیش از اندازه ساده انگارانه است. درمان باید با توجه به وضعیت فرد، احساس امنیت، علائم و ارزیابی بالینی پیش برود.

بعضی درمان های مبتنی بر شواهد مستقیماً به پردازش خاطره تروما می پردازند، اما این کار باید در چارچوب روشی معتبر و با همراهی متخصص آموزش دیده انجام شود. بازگویی مکرر تجربه دردناک، بدون هدف و ساختار درمانی، به خودی خود معادل درمان نیست.

آیا می توان خاطره را از بین برد؟

هدف درمان معمولاً پاک کردن خاطره نیست. قرار نیست فرد به نقطه ای برسد که احساس کند آن اتفاق هرگز رخ نداده است. هدف این است که خاطره بتواند بخشی از گذشته باقی بماند، بی آنکه هر بار فعال شدنش فرد را از نظر هیجانی به زمان وقوع حادثه بازگرداند.

درمان های مبتنی بر شواهد برای PTSD شامل مواجهه طولانی مدت یا PE، درمان پردازش شناختی یا CPT و حساسیت زدایی و بازپردازش با حرکات چشم یا EMDR هستند. انتخاب روش مناسب به شرایط فرد و ارزیابی متخصص بستگی دارد.

از اتاق درمان؛ من می دانم که تمام شده

مراجعی می گفت: از نظر منطقی می دانم دیگر خطری وجود ندارد و آن آدم هم در زندگی من نیست. اما وقتی آن صدا را می شنوم، قلبم مثل همان موقع تند می زند.

این جمله نکته مهمی را نشان می دهد: دانستن و احساس کردن همیشه هم زمان تغییر نمی کنند. درمان قرار نیست با ذهن منطقی فرد وارد جدل شود؛ هدف این است که به تدریج به او کمک کند تجربه امروز را از تجربه گذشته جدا کند.

فرد می تواند در لحظه ای که یادآور ظاهر می شود، متوجه شود: این یک یادآور است، نه خود حادثه. این تفاوت برای کسی که سال ها با بازگشت خاطرات زندگی کرده، می تواند مهم باشد.

اگر خاطرات ناگهان برمی گردند، چه کنیم؟

اگر خاطره یا محرکی شما را به گذشته می برد، نخستین قدم این است که بابت واکنشتان خودتان را سرزنش نکنید. در همان لحظه می توانید توجهتان را به زمان حال برگردانید: به اطراف نگاه کنید، تاریخ و مکان را برای خودتان یادآوری کنید، به چند چیزی که می بینید توجه کنید و تنفستان را آرام تر کنید. همچنین می توانید به خودتان بگویید: این یک خاطره است؛ من اکنون در این لحظه هستم.

این راهکارها ممکن است به گذر از لحظه دشوار کمک کنند، اما جای ارزیابی و درمان را نمی گیرند. اگر بازتجربه ها، کابوس ها، اجتناب، گوش به زنگی یا اضطراب شدید ادامه پیدا کرده و زندگی روزمره را مختل می کنند، بهتر است از متخصص سلامت روان کمک بگیرید.

مغز گذشته را دور نمی اندازد، اما قرار نیست گذشته همیشه در زمان حال زندگی کند. گاهی یک بو، صدا، تصویر یا جمله دری از خاطره ای قدیمی را باز می کند. درمان قرار نیست گذشته را پاک کند؛ می تواند به فرد کمک کند رابطه امن تری با خاطره پیدا کند و هنگام یادآوری، زمان و مکان اکنون را تشخیص دهد.

بهبود لزوماً به این معنا نیست که خاطره دیگر هرگز به ذهن نمی آید؛ گاهی یعنی وقتی خاطره برمی گردد، بدانید کجا هستید، چه زمانی است و آن اتفاق اکنون در حال رخ دادن نیست.

پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام دکتر مریم سامانی (روانشناس بالینی) کلیک کنید.

تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است