به گزارش خط سلامت برای بهره مندی از این اثر، لازم نیست ساعت ها در جنگل یا کوهستان باشید؛ گاهی یک پنجره رو به فضای سبز یا حتی تصویری از طبیعت نیز می تواند آغاز این تغییر باشد.
اگر تاریخ تکامل انسان را مرور کنیم، متوجه می شویم بخش اعظم عمر گونه ما نه در شهرهای شلوغ، بلکه در جنگل ها، دشت ها و کنار رودخانه ها سپری شده است. مغز انسان میلیون ها سال در محیطی شکل گرفته که در آن صدای آب، حرکت برگ ها، نور خورشید و چشماندازهای طبیعی بخشی از زندگی روزمره بوده اند.
به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران معتقدند مغز هنوز هم به این نشانه های طبیعی واکنشی متفاوت از محیط های مصنوعی نشان می دهد. خیابان های پرترافیک، تابلوهای تبلیغاتی، صدای خودروها و ازدحام جمعیت، مغز را دائماً مجبور به پردازش حجم زیادی از اطلاعات می کنند. در مقابل، طبیعت نوعی توجه ملایم و بدون فشار ایجاد می کند؛ حالتی که به ذهن اجازه می دهد از بار شناختی روزانه فاصله بگیرد و دوباره انرژی خود را بازیابد.
این پژوهش نگاه دانشمندان را تغییر داد
در سال ۲۰۲۲ پژوهشگران مؤسسه ماکس پلانک آلمان مطالعه ای انجام دادند که توجه بسیاری از متخصصان علوم اعصاب را جلب کرد. در این پژوهش، گروهی از داوطلبان یک ساعت در جنگل قدم زدند و گروه دیگری همان مدت را در یکی از خیابان های شلوغ شهر گذراندند. پیش و پس از این پیاده روی، فعالیت مغز شرکتکنندگان با تصویربرداری عملکردی MRI بررسی شد.
نتایج بسیار قابل توجه بود. افرادی که در جنگل قدم زده بودند، کاهش معناداری در فعالیت آمیگدالا نشان دادند؛ بخشی از مغز که در پردازش ترس، استرس و احساس تهدید نقش اساسی دارد. در مقابل، افرادی که در محیط شهری پیاده روی کرده بودند، چنین تغییری را تجربه نکردند.
این یافته نشان داد طبیعت فقط احساس آرامش ایجاد نمی کند، بلکه واقعاً فعالیت برخی از مهمترین مدارهای مغزی را نیز تغییر می دهد.
آیا فقط حضور در جنگل مؤثر است؟
ممکن است تصور کنید این اثر فقط زمانی ایجاد می شود که ساعت ها در دل طبیعت باشید، اما پژوهش های بعدی تصویر امیدوارکننده تری ارائه کردند.
مطالعات نشان داده اند حتی نگاه کردن کوتاه مدت به درختان، فضای سبز یا مناظر طبیعی نیز می تواند بخشی از همین پاسخ های عصبی را فعال کند. البته شدت این اثر معمولاً از حضور واقعی در طبیعت کمتر است، اما همچنان از نظر آماری و بالینی قابل توجه محسوب می شود.
به همین دلیل، پژوهشگران امروزه از اصطلاح قرار گرفتن در معرض طبیعت استفاده می کنند؛ مفهومی که از پیاده روی در جنگل تا تماشای منظره ای سبز از پشت پنجره را در بر می گیرد.
طبیعت چگونه مغز را آرام می کند؟
دانشمندان هنوز در حال بررسی دقیق سازوکار این پدیده هستند، اما تاکنون چند توضیح علمی برای آن ارائه شده است.
یکی از مهمترین توضیحات، کاهش فعالیت مدارهای استرس است. زمانی که مغز با مناظر طبیعی روبرو می شود، فعالیت آمیگدالا کاهش می یابد و بدن پیام دریافت می کند که محیط امن است. در نتیجه، سیستم عصبی سمپاتیک که مسئول واکنش «جنگ یا گریز» است، آرامتر می شود.
از سوی دیگر، پژوهشگران دانشگاه استنفورد نشان داده اند حضور در طبیعت می تواند از شدت نشخوار ذهنی بکاهد؛ همان چرخه پایان ناپذیر افکار منفی و نگرانی هایی که در بسیاری از افراد مبتلا به اضطراب و افسردگی دیده می شود. در این مطالعات، فعالیت بخشی از قشر پیش پیشانی که با این نوع تفکر مرتبط است، پس از قدم زدن در طبیعت کاهش پیدا کرد.
در کنار این تغییرات، نظریه مشهور «بازسازی توجه» نیز توضیح می دهد که طبیعت توجه انسان را به شکلی ملایم و بدون فشار به خود جلب می کند. برخلاف تلفن همراه، ترافیک یا شبکه های اجتماعی که دائماً مغز را وادار به واکنش می کنند، طبیعت اجازه می دهد سیستم های شناختی خسته استراحت کنند و دوباره توانایی تمرکز خود را بازیابند.
اگر به جنگل دسترسی نداشته باشیم چه؟
خبر خوب این است که لازم نیست همه افراد آخر هفته را در جنگل سپری کنند تا از فواید طبیعت بهره مند شوند.
مطالعات مختلف نشان داده اند بیمارانی که از پنجره اتاق خود درختان را می بینند، معمولاً استرس کمتری را تجربه می کنند و حتی در برخی پژوهش ها روند بهبودی سریع تری داشته اند. همچنین مشاهده فیلم ها، تصاویر باکیفیت طبیعت یا صدای آبشار و پرندگان نیز می تواند تا حدی ضربان قلب، فشار روانی و احساس تنش را کاهش دهد.
البته پژوهشگران تأکید می کنند حضور واقعی در فضای سبز همچنان بیشترین اثر را دارد، زیرا علاوه بر محرک های بینایی، صدا، بو، نور طبیعی، جریان هوا و فعالیت بدنی نیز همزمان بر مغز اثر می گذارند.
آیا پنج دقیقه واقعاً کافی است؟
شاید عجیب به نظر برسد، اما پاسخ پژوهش های جدید مثبت است. مرور دهها مطالعه نشان داده است که حتی پنج تا ده دقیقه قرار گرفتن در معرض طبیعت می تواند خلق را بهبود ببخشد، احساس استرس را کاهش دهد و تمرکز را اندکی افزایش دهد. البته هرچه این زمان بیشتر باشد، اثرات نیز معمولاً پایدارتر خواهند بود.
به همین دلیل، بسیاری از متخصصان سلامت روان توصیه می کنند در طول روز چند دقیقه از صفحه تلفن همراه فاصله بگیرید و نگاه خود را به سمت درختان، آسمان یا فضای سبز اطراف معطوف کنید. این کار شاید ساده به نظر برسد، اما از دیدگاه علوم اعصاب، فرصتی کوتاه برای استراحت شبکه های مغزی است که ساعت ها درگیر پردازش اطلاعات بوده اند.
طبیعت؛ نسخه ای ساده برای مغزی خسته
زندگی مدرن مغز را دائماً در معرض محرک های شدید قرار می دهد؛ از اعلان های تلفن همراه گرفته تا ترافیک، صداهای مزاحم و فشار کاری. شاید به همین دلیل باشد که مغز انسان هنوز هم وقتی با برگ های درخت، صدای آب یا چشم انداز یک پارک روبرو می شود، واکنشی متفاوت نشان می دهد؛ گویی به محیطی بازگشته است که میلیون ها سال با آن سازگار بوده است.
البته این به معنای آن نیست که تماشای طبیعت می تواند جای درمان اضطراب، افسردگی یا سایر اختلالات روانپزشکی را بگیرد. اما شواهد علمی نشان می دهد طبیعت می تواند به عنوان یک مداخله مکمل، ساده، ارزان و بدون عارضه، بخشی از برنامه مراقبت از سلامت روان باشد.
نکته پایانی
برخلاف تصور رایج، برای بهره مند شدن از فواید طبیعت لازم نیست ساعت ها کوهنوردی یا جنگل نوردی کنید. مغز انسان حتی در مدت کوتاهی نیز به مناظر طبیعی واکنش نشان می دهد. کاهش فعالیت آمیگدالا، کاهش نشخوار ذهنی و بازیابی توجه، تنها بخشی از تغییراتی هستند که پژوهشگران در سال های اخیر ثبت کرده اند، بنابراین اگر در میان یک روز شلوغ تنها پنج دقیقه فرصت دارید، شاید بهترین کاری که می توانید برای مغزتان انجام دهید این باشد که از صفحه نمایش فاصله بگیرید و چند دقیقه به آسمان، درختان یا هر تکه ای از طبیعت خیره شوید؛ تغییری کوچک که علم نشان داده است می تواند بیش از آنچه تصور می کنیم، بر ذهن و احساس ما اثر بگذارد.
منابع
Bratman GN, Hamilton JP, Hahn KS, Daily GC, Gross JJ. Nature experience reduces rumination and subgenual prefrontal cortex activation.Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). 2015;112(28):8567–8572
Sudimac S, Sale V, Kühn S. How nature nurtures: Amygdala activity decreases as the result of a one-hour walk in nature.Molecular Psychiatry.2022;27:4446–4452
Berman MG, Jonides J, Kaplan S. The cognitive benefits of interacting with nature.Psychological Science. 2008;19(12):1207–1212
Ohly H, White MP, Wheeler BW, et al. Attention Restoration Theory: A systematic review of the evidence. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B.2016;19(7):305–343
Twohig-Bennett C, Jones A. The health benefits of the great outdoors: A systematic review and meta-analysis of greenspace exposure and health outcomes.Environmental Research. 2018;166:628–637
Jimenez MP, DeVille NV, Elliott EG, et al. Associations between nature exposure and health: A review of the evidence.International Journal of Environmental Research and Public Health. 2021;18(9):4790
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
