دنیای متفاوت کودکان اوتیسم/ ۱۲ کلید ارتباطی برای عبور از تنش و رسیدن به درک متقابل

به گزارش خط سلامت    اما اوتیسم در همه کودکان یک شکل ندارد. یک کودک ممکن است با کلمات صحبت کند، اما در فهم کنایه و ارتباط اجتماعی مشکل داشته باشد؛ کودک دیگری ممکن است از گفتار استفاده نکند و برای بیان نیازهایش به تصاویر، اشاره یا ابزارهای ارتباطی جایگزین متکی باشد.

بنابراین نمی توان برای همه کودکان مبتلا به اوتیسم یک نسخه رفتاری واحد ارائه کرد. آنچه اهمیت دارد، شناخت ویژگی های هر کودک، احترام به تفاوت های او و فراهم کردن محیطی است که در آن بتواند احساس امنیت کند، ارتباط برقرار کند و مهارت های تازه بیاموزد.

بجای وادار کردن کودک به تماس چشمی، به شیوه ارتباطی او احترام بگذارید

یکی از اشتباهات رایج در برخورد با کودکان مبتلا به اوتیسم، اصرار بر تماس چشمی مستقیم است. برخی از این کودکان هنگام گوش دادن، نگاه کردن مستقیم به چشم دیگران را دشوار یا آزاردهنده تجربه می کنند. این موضوع لزوما به معنای بی توجهی یا بی احترامی نیست.

بهتر است به جای گفتن مداوم «به چشم های من نگاه کن»، مطمئن شوید کودک فرصت شنیدن و فهمیدن پیام را دارد. ممکن است او هنگام گوش دادن به صورت دیگری نگاه کند یا از راه های غیرکلامی توجه خود را نشان دهد.

هدف ارتباط، ایجاد تماس چشمی اجباری نیست؛ هدف این است که کودک بتواند پیام را دریافت کند و منظور خود را منتقل کند.

 با جملات کوتاه، روشن و مستقیم صحبت کنید

برخی کودکان مبتلا به اوتیسم در پردازش جملات طولانی، استعاره ها، کنایه ها و دستورهای چند مرحله ای دشواری دارند.

برای مثال، به جای اینکه بگویید «برو وسایلت را جمع کن، بعد لباس بپوش و بیا که دیرمان شده»، بهتر است درخواست ها را به بخش های کوچک تقسیم کنید:

• ابتدا اسباب بازی ها را داخل جعبه بگذار.

• حالا کفش هایت را بپوش.

• بعد کنار در منتظر بمان.

همچنین بهتر است از عبارت های روشن استفاده کنید. مثلا به جای «یک کم دیگر صبر کن»، اگر امکان دارد زمان مشخصی مانند «پنج دقیقه دیگر» را بیان کنید یا از تایمر تصویری کمک بگیرید.

تغییرات ناگهانی را تا حد امکان کاهش دهید

بعضی کودکان مبتلا به اوتیسم به پیش بینی پذیری و نظم روزانه نیاز بیشتری دارند. تغییر ناگهانی برنامه، عوض شدن مسیر رفتن به مدرسه یا لغو یک فعالیت مورد علاقه ممکن است اضطراب آنها را افزایش دهد.

برای کمک به کودک می توانید:

• برنامه روزانه را با تصاویر نمایش دهید.

• پیش از تغییر فعالیت به او هشدار بدهید.

• از تقویم تصویری یا جدول برنامه استفاده کنید.

• تغییرات احتمالی را تا حد امکان از قبل توضیح دهید.

• برای اتفاقات غیرمنتظره، زمان و فرصت سازگاری در نظر بگیرید.

البته هدف این نیست که کودک هرگز با تغییر مواجه نشود؛ بلکه باید به تدریج و با حمایت مناسب، توانایی سازگاری با تغییرات را بیاموزد.

حساسیت های حسی کودک را جدی بگیرید

ممکن است صدای جاروبرقی، زنگ مدرسه، نور شدید، بوی غذا یا تماس بعضی پارچه ها با پوست برای کودک بسیار آزاردهنده باشد. آنچه از نگاه بزرگسالان یک محرک معمولی است، ممکن است برای کودک تجربه ای شدید و طاقت فرسا ایجاد کند   برای مثال اگر کودک در یک محیط شلوغ گوش هایش را می گیرد یا تلاش می کند از آنجا خارج شود، به جای سرزنش او، بررسی کنید چه محرکی باعث ناراحتی اش شده است. کاهش نور، فراهم کردن فضای آرام، استفاده از محافظ گوش در موقعیت های مناسب و توجه به جنس لباس می تواند کمک کننده باشد.

هنگام بروز بحران رفتاری، ابتدا به دنبال علت باشید

وقتی کودک گریه می کند،فریاد می زند، وسایل را پرت می کند یا رفتارهای شدید نشان می دهد،واکنش فوری و تنبیهی همیشه راه حل مناسبی نیست. گاهی آنچه به عنوان بدرفتاری دیده می شود، واکنشی به فشار حسی، خستگی، گرسنگی، درد، اضطراب، تغییر برنامه یا ناتوانی در بیان خواسته است. در چنین شرایطی: ابتدا ایمنی کودک و اطرافیان را تامین کنید. محرک های آزاردهنده را کاهش دهید. با صدای آرام و جملات کوتاه صحبت کنید. از بحث طولانی و دستورهای متعدد خودداری کنید. به کودک فرصت دهید تا آرام شود. پس از آرام شدن، بررسی کنید چه چیزی باعث شروع این وضعیت شده است.

در برخی کودکان، رفتارهای شدید ممکن است شکل یک بحران ناشی از فشار و اضافه بار حسی یا هیجانی داشته باشد. در این شرایط، تنبیه، تهدید یا اجبار می تواند وضعیت را دشوارتر کند.

 برای ارتباط فقط به گفتار تکیه نکنید

همه کودکان مبتلا به اوتیسم از گفتار برای برقراری ارتباط استفاده نمی کنند. برخی از آنها از اشاره، تصاویر، کارت های ارتباطی، نوشتن یا ابزارهای ارتباطی الکترونیکی کمک می گیرند. ارتباط جایگزین و افزوده (AAC) می تواند به کودک کمک کند خواسته ها، احساسات و نیازهای خود را بهتر منتقل کند.  برای مثال می توان از تصاویر ساده برای بیان مفاهیمی مانند گرسنگی، تشنگی، درد، خستگی، بازی و نیاز به استراحت استفاده کرد.

استفاده از این روش ها به معنای کنار گذاشتن گفتار نیست. ابزارهای ارتباطی می توانند در کنار گفتار به رشد ارتباطی کودک کمک کنند و نباید برای استفاده از آنها منتظر رسیدن کودک به یک سن خاص ماند.

علایق ویژه کودک را به فرصتی برای ارتباط تبدیل کنید

برخی کودکان مبتلا به اوتیسم به موضوعات مشخصی مانند قطار، اعداد، حیوانات، نقشه ها یا شخصیت های خاص علاقه زیادی دارند. بجای اینکه این علایق را بی ارزش یا عجیب بدانید، می توانید از آنها برای ایجاد ارتباط و یادگیری استفاده کنید.

اگر کودک به قطار علاقه دارد، می توانید شمارش، رنگ ها، داستان گویی و حتی مهارت های اجتماعی را با استفاده از همین موضوع آموزش دهید. علاقه های ویژه کودک گاهی پلی برای ورود به دنیای ارتباطی او هستند.

رفتارهای تکراری را بدون شناخت علت متوقف نکنید

تکان دادن دست ها، حرکت های تکراری بدن، چرخاندن اشیا یا تکرار بعضی صداها ممکن است بخشی از رفتارهای خودتحریکی باشد. این رفتارها در برخی کودکان به تنظیم هیجان، کاهش فشار حسی یا مدیریت اضطراب کمک می کنند.

اگر رفتار تکراری خطری برای کودک یا دیگران ایجاد نمی کند، لازم نیست صرفا به دلیل متفاوت بودن آن متوقف شود. اما اگر کودک به خودش آسیب می زند یا رفتاری خطرناک دارد، باید علت آن بررسی شود و با کمک متخصص، راه های ایمن تری برای تنظیم حسی و هیجانی پیدا شود.

به کودک فرصت پردازش و پاسخ دادن بدهید

گاهی بزرگسالان یک سوال را چند بار تکرار می کنند، چون کودک بلافاصله پاسخ نمی دهد اما برخی کودکان مبتلا به اوتیسم برای پردازش اطلاعات و آماده کردن پاسخ به زمان بیشتری نیاز دارند.

پس از مطرح کردن یک درخواست یا سوال، چند لحظه صبر کنید. از تکرار سریع دستورها و پرسش های متعدد خودداری کنید. همچنین اگر کودک برای پاسخ دادن از اشاره، تصویر یا حرکت استفاده کرد، تلاش او را به عنوان یک شکل معتبر ارتباط در نظر بگیرید.

بجای تمرکز بر ضعف ها، توانایی ها را تقویت کنید

کودک مبتلا به اوتیسم فقط مجموعه ای از دشواری ها نیست. ممکن است در حافظه، توجه به جزئیات، تشخیص الگوها، طراحی، موسیقی یا موضوعات مورد علاقه خود توانایی های قابل توجهی داشته باشد.

تمرکز دائمی بر رفتارهایی که کودک در آنها مشکل دارد، ممکن است احساس ناکافی بودن را تقویت کند. بهتر است فرصت هایی برای تجربه موفقیت فراهم کنید و مهارت های تازه را متناسب با توانایی و سرعت یادگیری او آموزش دهید.

مهارت های اجتماعی را با تمرین و بدون اجبار آموزش دهید

برخی کودکان برای فهم نوبت گیری، رعایت فاصله اجتماعی، شروع مکالمه یا تشخیص احساسات دیگران به آموزش مستقیم نیاز دارند.می توان این مهارت ها را از طریق بازی، داستان های تصویری، نمایش موقعیت های روزمره و تمرین های کوتاه آموزش داد   برای مثال، در یک بازی ساده می توان نوبت گرفتن را تمرین کرد یا با تصاویر چهره ها درباره احساسات مختلف صحبت کرد.

اما نباید کودک را مجبور کرد در همه موقعیت ها مانند همسالان خود رفتار کند. هدف باید افزایش توانایی ارتباط و مشارکت اجتماعی باشد، نه حذف تفاوت های طبیعی او.

از مراقبت روانی والدین غافل نشوید

مراقبت از کودک مبتلا به اوتیسم ممکن است با فشار روانی، خستگی و نگرانی های طولانی مدت همراه باشد. والدینی که فرصت استراحت و حمایت ندارند، ممکن است در مدیریت موقعیت های دشوار با مشکل بیشتری روبه رو شوند.

تقسیم مسئولیت ها، دریافت حمایت از خانواده، استفاده از خدمات تخصصی و شرکت در گروه های حمایتی می تواند به کاهش فشار روانی کمک کند. مراقبت از سلامت روان والدین بخشی از حمایت از کودک است، نه موضوعی جدا از آن.

پژوهش های علمی درباره شیوه برخورد با کودکان اوتیسم چه می گویند؟

راهنمای بالینی مؤسسه ملی سلامت و مراقبت عالی بریتانیا توصیه می کند مداخلات حمایتی برای کودکان اوتیسم باید متناسب با نیازهای ارتباطی، حسی، رفتاری و رشدی هر کودک طراحی شوند. این راهنما بر اهمیت همکاری خانواده، محیط آموزشی و متخصصان تاکید دارد.

همچنین راهنمای آکادمی اطفال آمریکا بر شناسایی زودهنگام نیازهای رشدی، ارزیابی جامع و استفاده از حمایت های متناسب با ویژگی های کودک تاکید می کند.

در رویکردهای جدید، موفقیت مداخله فقط با کاهش رفتارهای متفاوت سنجیده نمی شود؛ بلکه افزایش توانایی ارتباط، استقلال، مشارکت اجتماعی، کیفیت زندگی و احساس امنیت کودک نیز اهمیت دارد.

چه رفتارهایی با کودک اوتیسم مناسب نیست؟

برخی واکنش ها ممکن است اضطراب و فشار روانی کودک را افزایش دهند:

• مجبور کردن کودک به تماس چشمی.

• تنبیه رفتارهای خودتحریکی بی خطر.

• مقایسه مداوم کودک با خواهر، برادر یا همسالان.

• فریاد زدن و تهدید هنگام بروز بحران.

• تغییر ناگهانی برنامه بدون آماده سازی.

• نادیده گرفتن روش های غیرکلامی ارتباط.

• تحقیر کودک به دلیل تفاوت های رفتاری یا حسی.

• تلاش برای سرکوب همه رفتارهایی که از نظر دیگران غیرمعمول هستند.

رفتار درست با کودک مبتلا به اوتیسم از پذیرش تفاوت های او آغاز می شود. این کودکان برای رشد و یادگیری به محیطی امن، ارتباط قابل فهم، حمایت متناسب با نیازهای حسی و فرصت تجربه استقلال نیاز دارند.

قرار نیست کودک را مجبور کنیم مانند دیگران فکر کند، ارتباط برقرار کند یا رفتار کند. هدف این است که به او کمک کنیم توانایی های خود را پرورش دهد، نیازهایش را بیان کند و در زندگی خانوادگی و اجتماعی مشارکت بیشتری داشته باشد.

مهمترین قدم برای نزدیک شدن به کودک مبتلا به اوتیسم این است که بجای پرسیدن چطور او را تغییر بدهم؟، بپرسیم چطور دنیای او را بهتر بفهمم؟

پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام دکتر مریم سامانی (روانشناس بالینی) کلیک کنید.

تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است