به گزارش خط سلامت، گاهی در مغز یک فرد، چند نوع تغییر بیماری زا هم زمان وجود دارد. برای مثال، تغییرات مرتبط با آلزایمر ممکن است در کنار آسیب عروقی، آسیب شناسی اجسام لویی یا تغییرات مرتبط با پروتئین های دیگر دیده شوند.
اگر بیش از یک فرآیند بیماری زا در ایجاد دمانس نقش داشته باشد، از اصطلاح دمانس مختلط استفاده می شود. اما وجود چند یافته آسیب شناختی در مغز، به تنهایی به معنای ابتلا به دمانس نیست. دمانس زمانی مطرح می شود که اختلال شناختی به اندازه ای باشد که استقلال فرد در زندگی روزمره را تحت تاثیر قرار دهد.
موسسه ملی سالمندی آمریکا نیز بر اهمیت هم زمانی آسیب های مغزی تاکید می کند؛ موضوعی که می تواند به شناخت بهتر تفاوت علائم و سیر بیماری در افراد کمک کند.
آیا ممکن است یک نفر هم آلزایمر داشته باشد و هم آسیب عروقی؟
بله. ممکن است در مغز یک فرد پلاک های آمیلوئید و کلافه های تاو وجود داشته باشند و هم زمان، سکته های مغزی یا آسیب عروق کوچک نیز دیده شوند.
در چنین شرایطی، افت حافظه، کند شدن پردازش اطلاعات یا دشواری در برنامه ریزی ممکن است حاصل مشارکت چند نوع آسیب باشد. بنابراین مشاهده شواهد آلزایمر لزوما به این معنا نیست که تمام علائم فرد فقط از همان بیماری ناشی شده اند.
این نکته برای ارزیابی پزشکی اهمیت دارد. بررسی نشانگرهای آلزایمر می تواند بخشی از پاسخ را فراهم کند، اما وضعیت عروق، سابقه سکته و دیگر نشانه های بالینی نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
دمانس مختلط فقط ترکیب آلزایمر و آسیب عروقی نیست
ترکیب های متفاوتی ممکن است وجود داشته باشند. آسیب شناسی آلزایمر می تواند با بیماری عروقی، اجسام لویی، تغییرات مرتبط با پروتئین TDP-43 یا چند مورد از این فرآیندها همراه شود.
TDP-43 پروتئینی با نقش طبیعی در سلول است، اما تجمع غیرطبیعی آن در بعضی بیماری های عصبی دیده می شود. یکی از الگوهای مرتبط با آن در سالمندی، LATE نام دارد که می تواند بخش های مهمی از مغز برای حافظه را درگیر کند و علائمی شبیه آلزایمر ایجاد کند.بنابراین حتی شباهت علائم هم به معنای یکسان بودن تمام تغییرات زیستی مغز نیست.
پژوهش بیش از ۶۲۰۰ مغز چه چیزی نشان داد؟
در مطالعه ای که سال ۲۰۲۴ در نشریه Acta Neuropathologica منتشر شد، پژوهشگران اطلاعات ۶۲۶۲ فرد را از پایگاه مرکز ملی هماهنگی آلزایمر آمریکا بررسی کردند. در ارزیابی بافت مغز پس از مرگ، ۷۵.۵ درصد افراد دست کم دو نوع یافته آسیب شناختی داشتند. تعداد بیشتر آسیب های هم زمان نیز با عملکرد شناختی ضعیف تر ارتباط داشت.
اما این عدد را نباید به تمام سالمندان تعمیم داد. شرکت کنندگان این پایگاه، نمونه ای تصادفی از جمعیت عمومی نبودند و افراد دارای دمانس و آسیب شناسی شدیدتر در آن بیشتر حضور داشتند. پیام اصلی مطالعه این است که در جمعیت بررسی شده، هم زمانی آسیب ها بسیار شایع بود. این یافته نشان نمی دهد که سه چهارم تمام سالمندان حتما دمانس مختلط دارند.
آلزایمر و آسیب عروقی چگونه کنار هم اثر می گذارند؟
سلول های عصبی برای فعالیت به خون رسانی مناسب نیاز دارند. سکته، آسیب عروق کوچک و دیگر مشکلات عروقی می توانند بافت مغز یا مسیرهای ارتباطی آن را درگیر کنند.
اگر مغز هم زمان با آسیب شناسی آلزایمر و آسیب عروقی روبه رو باشد، ممکن است توانایی بیشتری برای جبران اختلالات از دست بدهد. در نتیجه، آسیب عروقی می تواند در بروز یا شدت علائم شناختی سهم داشته باشد.
این موضوع لزوما به معنای آن نیست که آسیب عروقی در همه افراد مقدار آمیلوئید یا تاو را افزایش می دهد. گاهی دو فرآیند تا حدی مستقل از یکدیگر، بر عملکرد شناختی اثر می گذارند. در بعضی شرایط نیز ممکن است میان آنها تعامل زیستی وجود داشته باشد.
به همین دلیل، باید میان اثر جمع شدن چند آسیب و تقویت مستقیم یک بیماری توسط بیماری دیگر تفاوت گذاشت. هر دو موضوع مورد پژوهش هستند، اما برای تمام ترکیب ها نتیجه یکسانی وجود ندارد.
آیا چند آسیب همیشه بیماری را سریع تر پیش می برند؟
لزوما نه. تعداد بیشتر آسیب ها ممکن است با عملکرد شناختی پایین تر همراه باشد، اما این موضوع همیشه به معنای سرعت بیشتر افت شناختی نیست.
در یک مطالعه منتشر شده در سال ۲۰۲۵، برخی ترکیب های آسیب شناختی در کنار آلزایمر با اختلال بیشتر در عملکرد شناختی ارتباط داشتند، اما به طور کلی سرعت افت را در دوره بررسی شده افزایش ندادند. این نتیجه نشان می دهد شدت اختلال و سرعت تغییر آن دو موضوع متفاوت هستند.بنابراین از روی تعداد آسیب های موجود نمی توان با قطعیت پیش بینی کرد که وضعیت هر فرد با چه سرعتی تغییر خواهد کرد. نوع، شدت و محل آسیب ها نیز اهمیت دارند.
ترکیب آلزایمر و اجسام لویی چه معنایی دارد؟
اجسام لویی تجمعات غیرطبیعی حاوی پروتئین آلفا سینوکلئین در سلول های عصبی هستند. این آسیب شناسی با بیماری هایی مانند دمانس با اجسام لویی و بسیاری از موارد بیماری پارکینسون ارتباط دارد.
با این حال، آسیب شناسی اجسام لویی ممکن است همراه با تغییرات آلزایمر نیز دیده شود. در برخی مطالعات، وجود هر دو نوع آسیب با عملکرد شناختی ضعیف تر یا افت سریع تر در بعضی حوزه ها همراه بوده است. این الگو در همه افراد یکسان نیست و محل و گستردگی آسیب ها اهمیت دارد.
برای بیان فراوانی این ترکیب نیز باید مشخص باشد درباره چه جمعیتی صحبت می کنیم: افراد مبتلا به بیماری اجسام لویی، افراد دارای تشخیص آلزایمر یا یک مجموعه کالبدگشایی. درصد به دست آمده از یک گروه را نمی توان مستقیما به گروه دیگر تعمیم داد.
آیا علائم می توانند به وجود آسیب های دیگر اشاره کنند؟
بله، اما هیچ علامتی به تنهایی ترکیب دقیق آسیب های مغزی را مشخص نمی کند. فرد ممکن است علاوه بر مشکل حافظه، دچار نوسان توجه و هوشیاری، کندی حرکت، دشواری در پردازش اطلاعات، اختلال برنامه ریزی یا توهم های بینایی شود. این نشانه ها می توانند پزشک را به بررسی علت های دیگری در کنار آلزایمر هدایت کنند.
برای مثال، توهم بینایی و نوسان شناختی ممکن است در ارزیابی بیماری اجسام لویی اهمیت داشته باشند، اما اختصاصی آن نیستند. بعضی بیماری ها، داروها یا اختلالات حاد نیز می توانند علائم مشابهی ایجاد کنند.
تشخیص نیازمند بررسی مجموعه علائم، زمان شروع و سیر آنها، وضعیت جسمی، داروها و نتایج ارزیابی های تخصصی است.
چرا دو نفر با آسیب مشابه، علائم متفاوتی دارند؟
مقدار آسیب مغزی تنها عامل تعیین کننده عملکرد شناختی نیست. محل آسیب، وضعیت شبکه های مغزی و توانایی فرد برای جبران تغییرات نیز نقش دارند.در اینجا مفاهیم ذخیره شناختی و تاب آوری شناختی اهمیت پیدا می کنند. این مفاهیم به توضیح این موضوع کمک می کنند که چرا بعضی افراد با وجود تغییرات بیماری زا، عملکرد بهتری از حد انتظار دارند.
اما ذخیره شناختی به معنای مصونیت کامل نیست. همچنین نباید آن را به هوش، تحصیلات یا تلاش فرد محدود کرد. تفاوت های زیستی، تجربه های زندگی و عوامل اجتماعی و محیطی نیز می توانند در عملکرد شناختی نقش داشته باشند.در نتیجه، وجود دو یا چند آسیب به تنهایی شدت دمانس را مشخص نمی کند؛ همان طور که وجود آسیب کمتر نیز عملکرد طبیعی را تضمین نمی کند.
نشانگرهای آلزایمر چه چیزی را مشخص می کنند؟
آزمایش های مایع مغزی نخاعی، برخی آزمایش های خونی و روش های تصویربرداری می توانند به شناسایی تغییرات مرتبط با آلزایمر کمک کنند. اما هر آزمایش پرسش مشخصی را پاسخ می دهد.برای مثال، وجود شواهد آمیلوئید به تنهایی ثابت نمی کند که تمام علائم شناختی فرد فقط ناشی از آلزایمر هستند. ممکن است عوامل دیگری نیز در کنار آن وجود داشته باشند.
تصویربرداری ساختاری مغز می تواند به بررسی سکته ها و بعضی آسیب های عروقی کمک کند. ارزیابی بالینی نیز برای شناخت نشانه های بیماری های دیگر ضروری است. با این حال، شناسایی همه آسیب های هم زمان در زمان حیات همیشه ممکن نیست و برخی از آنها هنوز با اطمینان بیشتری در بررسی بافت مغز پس از مرگ مشخص می شوند.این محدودیت، یکی از دلایل اهمیت پژوهش درباره نشانگرهای جدید است.
دمانس مختلط چه اثری بر درمان دارد؟
اگر چند فرآیند در افت شناختی نقش داشته باشند، انتظار اینکه یک دارو تمام آنها را برطرف کند، واقع بینانه نیست.درمان یا مداخله ای که یک هدف زیستی مشخص را دنبال می کند، لزوما آسیب عروقی یا دیگر تجمعات پروتئینی را درمان نمی کند. بنابراین مراقبت باید متناسب با ترکیب احتمالی عوامل، علائم فرد و شرایط عمومی سلامت او طراحی شود.
این نگاه با پزشکی دقیق ارتباط دارد؛ یعنی تصمیم گیری بر اساس ویژگی های هر فرد، به جای فرض اینکه تمام افراد دارای یک تشخیص، از نظر زیستی و بالینی کاملا مشابه هستند.
البته پزشکی دقیق به این معنا نیست که اکنون برای تمام آسیب های هم زمان، آزمایش قطعی یا درمان اختصاصی در دسترس است. بخش مهمی از این مسیر همچنان موضوع پژوهش است.
چرا مراقبت از سلامت عمومی همچنان اهمیت دارد؟
تشخیص آلزایمر یا دمانس مختلط، اهمیت رسیدگی به دیگر بیماری ها را از بین نمی برد. فشار خون، دیابت، چربی خون و دیگر مشکلات پزشکی همچنان باید متناسب با شرایط فرد مدیریت شوند.
رسیدگی به این عوامل، آسیب شناسی آلزایمر را پاک نمی کند و به معنای بازگشت قطعی توانایی های از دست رفته نیست. اما برای پیشگیری از عوارض دیگر، کاهش خطر آسیب های تازه و حفظ کیفیت زندگی اهمیت دارد.همچنین افت شناختی می تواند پیگیری درمان را دشوار کند. بنابراین برنامه مراقبت باید با توانایی فرد و میزان حمایت اطرافیان هماهنگ باشد.
آلزایمر همیشه تنها بخش ماجرا نیست
دمانس مختلط به وضعیتی گفته می شود که بیش از یک فرآیند بیماری زا در ایجاد دمانس نقش داشته باشد. آسیب شناسی آلزایمر ممکن است همراه با آسیب عروقی، اجسام لویی یا تغییرات دیگری دیده شود.
با این حال، وجود چند یافته آسیب شناختی به تنهایی معادل دمانس نیست و تعداد آسیب ها نیز شدت یا سرعت افت شناختی را به طور قطعی تعیین نمی کند.
برای فهم وضعیت هر فرد باید ترکیب آسیب ها، محل و شدت آنها، علائم بالینی و ظرفیت جبرانی مغز را در کنار هم دید. پیام اصلی این است: علائم شناختی ممکن است حاصل مشارکت چند فرآیند باشند و مراقبت موثر نیز باید همین پیچیدگی را در نظر بگیرد.
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام دکتر مریم سامانی (روانشناس بالینی) کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
