به گزارش خط سلامت، تصور کنید در نخستین برخورد، فردی را می بینید که به سالمندی برای عبور از خیابان کمک می کند. رفتارش را مهربانانه ارزیابی می کنید، اما این برداشت ممکن است همان جا متوقف نشود. چند دقیقه بعد، حرف هایش را معتبرتر بدانید، ادعای تخصصش را راحت تر بپذیرید و اشتباهش را کم اهمیت تر تلقی کنید. پرسش این است که برای این قضاوت های تازه، شواهد مستقلی دارید یا همان رفتار نخست، نگاه شما را به تمام شخصیت او تغییر داده است؟
اثر هاله ای چیست؟
اثر هاله ای یکی از سوگیری های شناخته شده در روانشناسی اجتماعی است. در این پدیده، برداشت ما از یک ویژگی یا احساس کلی ما درباره فرد، بر ارزیابی ویژگی های دیگر او اثر می گذارد. برای مثال، ممکن است فردی خوش بیان را باهوش تر یا قابل اعتمادتر بدانیم، بدون اینکه برای این نتیجه گیری اطلاعات کافی داشته باشیم. ذهن از یک ویژگی برجسته، تصویری گسترده تر می سازد و گاهی فاصله میان آنچه دیده ایم و آنچه تصور کرده ایم را متوجه نمی شویم.
ادوارد تورندایک، روانشناس آمریکایی، در پژوهش سال ۱۹۲۰ خود درباره ارزیابی کارکنان نظامی به این خطا پرداخت. ارزیابی ویژگی های مختلف افراد بیش از آنچه انتظار می رفت به یکدیگر وابسته بود؛ گویی برداشت کلی ارزیاب، امتیازهای جداگانه را تحت تاثیر قرار می داد. پژوهش های بعدی نیز نشان دادند احساس کلی ما نسبت به یک فرد می تواند قضاوت درباره ویژگی های مشخص او را تغییر دهد.
چرا یک ویژگی تا این اندازه تاثیر می گذارد؟
ما معمولا اطلاعات کاملی درباره دیگران نداریم و فرصت بررسی همه ابعاد شخصیت آنها نیز فراهم نیست. در نتیجه، برای رسیدن به برداشت اولیه از نشانه های در دسترس استفاده می کنیم. مشکل زمانی آغاز می شود که این برداشت موقت، به اطمینانی تبدیل شود که شواهد کافی پشت آن نیست. ظاهر آراسته می تواند نشانه توجه به پوشش باشد، اما به تنهایی چیزی درباره صداقت نمی گوید. خوش صحبتی نیز برای ارزیابی مسئولیت پذیری کافی نیست.
جذابیت ظاهری از نمونه های شناخته شده این پدیده است. پژوهش های روانشناسی نشان داده اند که افراد ممکن است برخی ویژگی های مطلوب را به چهره های جذاب نسبت دهند. با این حال، این برداشت ها اطلاعات قابل اتکایی درباره شخصیت یک فرد مشخص به ما نمی دهند.
یک ویژگی جای شناخت کامل را نگیرد
از منظر روانشناسی بالینی، محور این بحث در یادداشت دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و متخصص تروما و آسیب های روانی، توجه به ابعاد مختلف رفتار فرد است. کسی ممکن است در کمک به دیگران مهربان باشد، اما هنگام اختلاف نظر رفتار مناسبی نداشته باشد. موفقیت حرفه ای نیز به تنهایی کیفیت رفتار او در رابطه عاطفی را نشان نمی دهد. شناخت دقیق تر زمانی شکل می گیرد که هر ویژگی را با شواهد مربوط به همان ویژگی ارزیابی کنیم.
در رابطه عاطفی چه چیزهایی از چشم ما پنهان می ماند؟
وقتی ویژگی برجسته ای در شریک عاطفی برای ما بسیار ارزشمند است، ممکن است رفتارهای ناسازگار با تصویر مطلوبمان را توجیه کنیم. برای نمونه، موفقیت شغلی یا حمایتگری او آن قدر پررنگ شود که تحقیر در هنگام عصبانیت یا بی احترامی به مرزهای شخصی را جدی نگیریم.
اثر هاله ای در چنین موقعیتی می تواند با سوگیری تاییدی همراه شود؛ یعنی شواهد موافق برداشت خود را بیشتر ببینیم و به شواهد مخالف توجه کمتری داشته باشیم. البته هر اشتباه در انتخاب یا هر رابطه آسیب زا را نمی توان فقط با این دو سوگیری توضیح داد. شناخت محدود، فشار اجتماعی، ترس و شرایط زندگی نیز ممکن است نقش داشته باشند.
یک برداشت منفی هم می تواند قضاوت را منحرف کند
این خطا فقط در ارزیابی مثبت رخ نمی دهد. اگر یک ویژگی نامطلوب باعث شود تمام ویژگی های فرد را منفی ببینیم، از اثر هاله ای منفی یا اثر شاخی صحبت می شود. کسی در نخستین ملاقات کم حرف است و ما او را مغرور می دانیم؛ سپس سکوت یا مخالفت بعدی او را هم از همین زاویه تفسیر می کنیم. در حالی که رفتار نخست ممکن است به خستگی، اضطراب یا شرایط همان روز مربوط بوده باشد.
چطور قضاوت دقیق تری داشته باشیم؟
به جای آنکه صرفا بپرسیم چه احساسی درباره این فرد داریم، بهتر است بررسی کنیم هر برداشت بر چه رفتاری استوار است. اگر او را قابل اعتماد می دانیم، آیا در عمل به تعهدهایش پایبند بوده است؟ اگر مسئولیت پذیر به نظر می رسد، هنگام اشتباه مسئولیت رفتار خود را پذیرفته است؟ اگر تصور می کنیم به ما احترام می گذارد، در زمان اختلاف نظر و شنیدن پاسخ منفی نیز این احترام را نشان می دهد؟
برای تمرین، می توان برداشت های خود درباره یک فرد را نوشت و کنار هر کدام، شاهد مشخص آن را ثبت کرد. جایی که شاهدی نداریم، بهتر است به جای نتیجه گیری قطعی، بنویسیم هنوز نمی دانم. هدف، پیدا کردن اجباری عیب یا خوبی در دیگران نیست؛ هدف این است که یک ویژگی درخشان یا یک برخورد ناخوشایند، جای تمام اطلاعات لازم برای شناخت را نگیرد.
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام دکتر مریم سامانی (روانشناس بالینی) کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
