مطالعه علمی این حوزه پیشینه ای طولانی دارد. چارلز داروین در سال ۱۸۷۲ کتاب بیان احساسات در انسان و حیوانات را منتشر کرد و در آن به بررسی نقش چهره، حرکات بدن و واکنش های هیجانی در انسان و حیوان پرداخت. این اثر یکی از نقاط عطف تاریخی در مطالعه علمی بیان هیجان محسوب می شود.
ارتباط غیرکلامی چگونه شکل می گیرد؟
ارتباط غیرکلامی مجموعه ای از رفتارها و نشانه هایی است که بدون استفاده مستقیم از کلمات، بر دریافت و تفسیر پیام اثر می گذارند. این ارتباط فقط به زبان بدن محدود نیست؛ ویژگی های صوتی گفتار، فاصله فیزیکی، لمس، ظاهر و حتی اشیایی که فرد انتخاب می کند نیز در این فرایند نقش دارند.
پژوهشگران چند شکل مهم از این ارتباط را شناسایی کرده اند:
۱. حالات چهره؛ صورت همیشه بخشی از پیام را منتقل می کند
لبخند، اخم، بالا رفتن ابروها و تغییر حالت دهان می توانند بر برداشت دیگران از وضعیت هیجانی ما اثر بگذارند. چهره یکی از منابع مهم اطلاعات اجتماعی است و افراد معمولا هنگام گفت وگو به تغییرات آن توجه می کنند.
با این حال، نباید تصور کرد هر حالت چهره معنای ثابت و یکسانی دارد. پژوهش های جدید نشان می دهند تفسیر حالات صورت به موقعیت، فرهنگ، رابطه میان افراد و شرایط اجتماعی وابسته است. برای مثال، لبخند همیشه به معنای شادی نیست و ممکن است در شرایطی نشانه ادب، خجالت یا تلاش برای کاهش تنش باشد.
۲. حرکات دست و اشارات؛ زبان خاموش فرهنگ ها
اشاره کردن، تکان دادن دست، بالا انداختن شانه ها و حرکت سر از جمله رفتارهایی هستند که در مکالمات روزمره به انتقال معنا کمک می کنند. بعضی حرکات مانند دست تکان دادن برای خداحافظی در بسیاری از جوامع شناخته شده اند، اما معنای برخی اشارات در فرهنگ های مختلف متفاوت است.
به همین دلیل، تفسیر یک حرکت بدون توجه به زمینه فرهنگی می تواند به سوءتفاهم منجر شود.
۳. لحن صدا؛ کلمات یکسان، پیام های متفاوت
ارتباط فرازبانی یا پارالنگویج به ویژگی های صوتی گفتار اشاره دارد؛ از جمله بلندی صدا، زیر و بمی، سرعت صحبت کردن، مکث ها و آهنگ کلام.
ممکن است فرد بگوید مشکلی نیست، اما لحن سرد یا مردد او برداشت متفاوتی ایجاد کند. در مقابل، صدای آرام و آهنگ گرم می تواند احساس همدلی و همراهی را منتقل کند. بنابراین برای فهم پیام دیگران، تنها شنیدن کلمات کافی نیست و باید شیوه بیان آنها را نیز در نظر گرفت.
۴. وضعیت بدن و حرکات؛ نشانه هایی در جریان تعامل
نحوه نشستن، ایستادن، حرکت دادن دست ها و جهت قرار گرفتن بدن می تواند بر برداشت دیگران از میزان مشارکت فرد در گفت وگو اثر بگذارد. برای مثال، چرخاندن بدن به سمت مخاطب ممکن است نشانه توجه باشد، در حالی که نگاه مداوم به تلفن همراه می تواند احساس بی توجهی ایجاد کند.
البته دست به سینه نشستن همیشه به معنای حالت دفاعی یا مخالفت نیست؛ ممکن است فرد صرفا در آن وضعیت احساس راحتی کند.
۵. فاصله شخصی؛ مرز نامرئی میان انسان ها
میزان فاصله ای که افراد هنگام صحبت کردن حفظ می کنند، بخشی از ارتباط غیرکلامی است. این فاصله به فرهنگ، میزان صمیمیت، موقعیت اجتماعی، محیط و ویژگی های فردی بستگی دارد.
نزدیک شدن بیش از حد ممکن است برای یک نفر نشانه صمیمیت و برای دیگری تجاوز به حریم شخصی باشد. بنابراین نمی توان یک فاصله ثابت را برای همه روابط مناسب دانست.
۶. نگاه و تماس چشمی؛ همیشه نشانه صداقت نیست
نگاه کردن می تواند توجه، علاقه، کنجکاوی یا حتی خصومت را منتقل کند. تماس چشمی همچنین به تنظیم نوبت صحبت کردن و دنبال کردن واکنش مخاطب کمک می کند.
اما یک باور رایج نیازمند اصلاح است: نگاه نکردن به چشم دیگران نشانه قطعی دروغگویی نیست. اضطراب، خجالت، تفاوت های فرهنگی و ویژگی های عصبی و فردی می توانند بر تماس چشمی اثر بگذارند. پژوهش ها نشان داده اند نشانه های غیرکلامی دروغ بسیار ضعیف و غیرقابل اتکا هستند و نمی توان تنها با مشاهده نگاه افراد درباره صداقت آنها قضاوت کرد.
۷. لمس؛ ارتباطی فراتر از کلمات
دست دادن، در آغوش گرفتن یا لمس آرام شانه می تواند پیام هایی مانند حمایت، صمیمیت و همدلی منتقل کند. اهمیت تماس جسمانی در رشد اولیه انسان نیز مورد توجه پژوهشگران بوده است.
مطالعه مشهور هری هارلو روی میمون های نوزاد نشان داد تماس آرامش بخش و آسایش ناشی از تماس بدنی در رفتار دلبستگی اهمیت دارند. در این آزمایش، میمون ها میان مادر مصنوعی سیمی و مادر پوشیده از پارچه نرم انتخاب داشتند و بیشتر به مادر پارچه ای نزدیک می شدند.
البته لمس در روابط انسانی باید با توجه به رضایت، مرزهای شخصی و شرایط فرهنگی انجام شود.
۸. ظاهر و پوشش؛ اولین برداشت ها چگونه شکل می گیرند؟
لباس، مدل مو، آراستگی و انتخاب های ظاهری می توانند بر برداشت اولیه دیگران اثر بگذارند. افراد گاهی بر اساس همین نشانه ها درباره حرفه، موقعیت اجتماعی یا سبک زندگی دیگران قضاوت می کنند.
اما این برداشت ها لزوما دقیق نیستند. ظاهر می تواند بر قضاوت اجتماعی اثر بگذارد، ولی معیار قابل اعتمادی برای شناخت شخصیت، توانایی یا ارزش واقعی انسان ها نیست.
۹. اشیا و نمادها؛ وسایلی که درباره ما حرف می زنند
اشیای شخصی، لباس فرم، نشان های شغلی و حتی نحوه چیدمان محیط می توانند اطلاعاتی درباره نقش اجتماعی و هویت فرد منتقل کنند. روپوش پزشک، لباس فرم پلیس یا ابزار کار یک هنرمند نمونه هایی از این ارتباط نمادین هستند.
این اشیا بدون نیاز به گفت وگو می توانند بخشی از اطلاعات مربوط به نقش و جایگاه اجتماعی افراد را در اختیار دیگران قرار دهند.
چرا نباید زبان بدن را مانند یک رمزگشای شخصیت تفسیر کنیم؟
یکی از خطاهای رایج در مطالب عامه پسند روانشناسی این است که برای هر حرکت بدن معنای قطعی تعیین می کنند؛ مثلا می گویند دست به سینه شدن نشانه مقاومت، نگاه کردن به اطراف نشانه دروغگویی و لمس صورت نشانه پنهان کاری است.
اما مقاله علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۳ در مجله Perspectives on Psychological Science با عنوان چهار تصور نادرست درباره ارتباط غیرکلامی، این باورها را به چالش کشیده است. پژوهشگران تاکید می کنند زبان بدن یک سیستم رمزگذاری ثابت نیست و نمی توان با مشاهده یک حرکت، به افکار یا نیت قطعی افراد پی برد.
چگونه ارتباطات غیرکلامی را بهتر بفهمیم؟
برای تفسیر دقیق تر رفتار دیگران، باید چند نشانه را در کنار هم بررسی کنیم. به جای تمرکز بر یک حرکت، به تغییرات رفتار فرد در طول گفت وگو، شرایط محیطی، رابطه میان افراد و محتوای صحبت توجه کنیم.
همچنین بهتر است به جای نتیجه گیری سریع، درباره برداشت خود سؤال کنیم. گاهی یک پرسش ساده مانند آیا موضوعی ناراحتت کرده است؟ می تواند بسیار دقیق تر از ساعت ها تحلیل حرکات بدن، به شناخت احساسات طرف مقابل کمک کند.
ارتباط غیرکلامی در روابط انسانی اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از سوءتفاهم ها زمانی شکل می گیرند که افراد فقط به کلمات توجه می کنند و از شرایط هیجانی و زمینه ارتباط غافل می شوند.
با این حال، نباید از زبان بدن برای برچسب زدن به دیگران استفاده کرد. کسی که هنگام صحبت کردن تماس چشمی کمی دارد، لزوما مضطرب، پنهان کار یا بی اعتماد نیست. ممکن است شیوه ارتباطی، تجربه های قبلی یا شرایط روانشناختی متفاوتی داشته باشد.
درک درست دیگران از مشاهده یک حرکت آغاز نمی شود؛ از ترکیب مشاهده، همدلی، شناخت زمینه و گفت وگوی مستقیم شکل می گیرد.
تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است