به گزارش خط سلامت، ممکن است وقتی درباره آلودگی هوا صحبت می کنیم، نخستین نگرانی ما سرفه، تنگی نفس یا بیماری قلبی باشد؛ اما داستان در همین جا تمام نمی شود. ذرات بسیار ریز معلق در هوا می توانند با فرایندهای التهابی و عروقی بدن ارتباط داشته باشند و شواهد علمی نشان می دهد مواجهه طولانی مدت با PM2.5 با تغییرات مغزی، افت شناختی و برخی بیماری های نورودژنراتیو ارتباط دارد. به همین دلیل، آلودگی هوا فقط مسئله ریه نیست؛ مغز نیز می تواند یکی از اندام های در معرض آسیب باشد.
PM2.5 چیست و چرا این ذرات مهم هستند؟
PM2.5 به ذرات ریز قابل استنشاقی گفته می شود که قطر آنها به طور معمول ۲.۵ میکرومتر یا کمتر است. برای درک اندازه آنها کافی است بدانیم قطر متوسط موی انسان حدود ۷۰ میکرومتر است؛ یعنی بزرگ ترین ذرات PM2.5 چندین برابر کوچک تر از ضخامت یک تار مو هستند.
این ذرات می توانند از منابع مختلفی مانند احتراق سوخت های فسیلی، ترافیک، صنایع، دود و برخی فرایندهای احتراقی وارد هوا شوند. اندازه بسیار کوچک آنها باعث می شود بتوانند تا بخش های عمقی دستگاه تنفسی نفوذ کنند و از طریق فرایندهای مختلف، اثرات سیستمیک در بدن ایجاد کنند.
آلودگی هوا چگونه می تواند به مغز مربوط شود؟
یکی از مسیرهایی که دانشمندان درباره آن مطالعه کرده اند، التهاب سیستمیک و التهاب عصبی است.
وقتی بدن در معرض آلاینده ها قرار می گیرد، پاسخ های التهابی و استرس اکسیداتیو می توانند فعال شوند. بخشی از شواهد آزمایشگاهی و انسانی نشان می دهد که مواجهه طولانی مدت با PM2.5 می تواند با التهاب در برخی نواحی مغز و تغییرات ساختاری مغز همراه باشد. EPA در ارزیابی علمی خود، مجموعه این شواهد را برای ارتباط مواجهه طولانی مدت با PM2.5 و اثرات سیستم عصبی مورد توجه قرار داده است.
به زبان ساده، مسئله فقط ورود یک ذره به ریه نیست؛ پاسخ بدن به این آلاینده ها نیز اهمیت دارد.
آیا PM2.5 با آلزایمر ارتباط دارد؟
شواهد موجود نشان می دهد میان مواجهه با آلودگی ذرات ریز و برخی پیامدهای مرتبط با آلزایمر و زوال شناختی ارتباط وجود دارد، اما این یافته به معنای آن نیست که هر فردی که در معرض PM2.5 قرار می گیرد به آلزایمر مبتلا خواهد شد.
آلزایمر یک بیماری چندعاملی است و عواملی مانند سن، ژنتیک، سلامت عروق، التهاب، تغییرات آمیلوئید و تاو و عوامل سبک زندگی در آن نقش دارند.
آلودگی هوا می تواند در این میان به عنوان یکی از عوامل محیطی قابل توجه مطرح باشد. EPA نیز در مرور شواهد مربوط به PM2.5، به مطالعاتی درباره ارتباط این ذرات با اختلال شناختی، آلزایمر و پارکینسون اشاره کرده است.
حتی قبل از تشخیص آلزایمر چه اتفاقی ممکن است رخ دهد؟
یکی از یافته های قابل توجه در پژوهش های انسانی این است که آثار احتمالی آلودگی هوا ممکن است پیش از آنکه فرد به تشخیص بالینی دمانس برسد، در برخی شاخص های شناختی یا ساختار مغز دیده شود.
در یک مطالعه منتشر شده در مجله Brain، مواجهه طولانی مدت با PM2.5 با کاهش برخی جنبه های حافظه و یادگیری و همچنین الگوهایی از تغییرات مغزی مرتبط با خطر آلزایمر همراه بود. پژوهشگران گزارش کردند که بخشی از این ارتباط از طریق تغییرات ساختاری مغز توضیح داده می شد.
البته چنین یافته هایی به معنای تشخیص آلزایمر از روی میزان آلودگی هوا نیستند؛ بلکه نشان می دهند محیط زندگی می تواند یکی از عوامل موثر در سلامت مغز باشد.
ارتباط آلودگی هوا با التهاب مغز چیست؟
مغز برای حفظ عملکرد طبیعی خود به تعادل بسیار دقیقی میان نورون ها، سلول های ایمنی مغز، رگ های خونی و سد خونی مغزی نیاز دارد.
التهاب مزمن می تواند این تعادل را تحت تاثیر قرار دهد. پژوهش های آزمایشگاهی نیز نشان داده اند که مواجهه با PM2.5 می تواند با افزایش التهاب عصبی و استرس اکسیداتیو همراه باشد. در مدل های حیوانی بیماری آلزایمر، مواجهه با PM2.5 حتی با افزایش رسوب آمیلوئید بتا و فعال شدن سلول های گلیال همراه شده است؛ با این حال، نتایج مطالعات حیوانی را نمی توان مستقیما معادل اثر قطعی در انسان دانست.
فقط مغز درگیر نیست؛ قلب و عروق هم اهمیت دارند
یکی از دلایلی که آلودگی هوا می تواند برای مغز مهم باشد، ارتباط نزدیک سلامت مغز و سلامت عروق است.
PM2.5 با پیامدهای قلبی و عروقی نیز ارتباط دارد و قرار گرفتن در معرض آن می تواند فرایندهای التهابی و عروقی را تحت تاثیر قرار دهد. از آنجا که مغز به شبکه گسترده ای از رگ های خونی وابسته است، آسیب عروقی می تواند به طور غیرمستقیم نیز برای عملکرد شناختی اهمیت داشته باشد.
این همان نقطه ای است که آلودگی هوا را می توان در کنار سایر عوامل خطر عروقی در بحث سلامت مغز قرار داد.
آیا آلودگی هوا مستقیما باعث آلزایمر می شود؟
پاسخ علمی این است که نمی توان چنین رابطه ساده ای را مطرح کرد.
شواهد از ارتباط میان مواجهه طولانی مدت با PM2.5 و برخی پیامدهای عصبی و شناختی حمایت می کنند و برای این ارتباط، مسیرهای زیستی قابل قبولی مانند التهاب عصبی، استرس اکسیداتیو، تغییرات عروقی و تغییرات ساختاری مغز مطرح شده است.
اما آلزایمر حاصل یک مسیر واحد نیست. بنابراین آلودگی هوا را باید یکی از عوامل محیطی احتمالی موثر در سلامت مغز دانست، نه یک علت منفرد و قطعی.
چرا کاهش آلودگی هوا فقط یک مسئله محیط زیستی نیست؟
اگر آلودگی هوا بتواند همزمان بر ریه، قلب و عروق و سلامت مغز اثر بگذارد، کنترل آن دیگر فقط به معنای داشتن هوای پاک تر نیست؛ بلکه بخشی از سیاست های پیشگیری از بیماری های مزمن نیز محسوب می شود.
EPA در سال ۲۰۲۴ استاندارد سالانه ملی PM2.5 در آمریکا را از ۱۲ به ۹ میکروگرم در متر مکعب کاهش داد و این تصمیم را در چارچوب حفاظت بیشتر از سلامت عمومی مطرح کرد.
البته مقررات محیط زیستی تنها بخشی از راه حل هستند. کاهش انتشار آلاینده ها، مدیریت ترافیک، کنترل منابع صنعتی و احتراق سوخت های آلاینده و پایش دقیق کیفیت هوا، همگی در کاهش مواجهه جمعیت با ذرات ریز اهمیت دارند.
مغز سالم به هوای سالم هم نیاز دارد
آلودگی هوا را نمی توان تنها با بیماری های تنفسی تعریف کرد. شواهد علمی نشان می دهد مواجهه طولانی مدت با PM2.5 با مجموعه ای از پیامدهای سیستم عصبی، از جمله التهاب عصبی، تغییرات ساختاری مغز و برخی پیامدهای شناختی ارتباط دارد.
از سوی دیگر، این یافته ها به این معنا نیستند که آلودگی هوا سرنوشت مغز را تعیین می کند. سلامت مغز نتیجه تعامل مجموعه ای از عوامل ژنتیکی، عروقی، متابولیک، سبک زندگی و محیطی است.
اما یک پیام روشن وجود دارد: وقتی درباره پیشگیری از زوال شناختی و مراقبت از مغز صحبت می کنیم، هوایی که هر روز تنفس می کنیم نیز بخشی از محیط زیست مغز ماست.
پایان خبر برای ورود به صفحه اینستاگرام دکتر مریم سامانی (روانشناس بالینی) کلیک کنید.تمام مطالب سایت اختصاصی و توسط تحریریه خط سلامت تولید شده است، استفاده با ذکر منبع و لینک دهی بلامانع است
